In de Capitolijnse Musea (Piazza del Campidoglio) is de tentoonstelling Archimede. Arte e scienza dell’invenzione begonnen, opgebouwd rond het beroemde genie uit Syracuse. Er is geen enkele reden om deze expo te missen, want ze is nog te bekijken tot 14 januari 2014. Palazzo dei Conservatori en Palazzo Caffarelli maken plaats voor een blik op het leven en werk van Archimedes, kunstenaar, wetenschapper, wiskundige, astronoom, machinebouwer, uitvinder en nog heel wat meer. Na 2300 jaar vormen veel stellingen van het tijdloze genie Archimedes nog steeds de basis van het onderwijs in onze scholen. Je kan hem beschouwen als een voorloper van Leonardo da Vinci, Newton en Einstein in één persoon. Archimedes leverde belangrijke bijdragen aan de theoretische wiskunde.
Archimedes ondekte het principe van waterverplaatsing terwijl hij in bad zat. Hij ontwikkelde eenvoudige machines zoals de hefboom en de schroef tot nuttige hulpmiddelen voor oorlogsvoering en irrigatie. De tentoonstelling in Rome is een wereldpremière: het is de eerste keer dat de historische omgeving van Archimedes wetenschappelijk wordt gereconstrueerd. Er is een geïllustreerde catalogus beschikbaar in het Italiaans en het Engels, met bijdragen van een aantal vooraanstaande internationale Archimedes-kenners.
De tentoonstelling is gesplitst in twee grote delen. Het eerste illustreert de machines die gebaseerd zijn op de ideeën van de uitvinder Archimedes, met werkende modellen van apparaten zoals de waterklok, de hydraulische schroef, enz. De modellen worden begeleid door multimedia-toepassingen en 3D-films. De bezoeker maakt als het ware een soort tijdreis.
Het tweede deel bevat de verhandelingen van Archimedes, codes en manuscripten, inclusief de teksten die de humanisten in de 15de eeuw opnieuw ontdekten. In totaal zijn er in deze sectie acht afdelingen te bezoeken, aangevuld met een selectie van archeologische vondsten die moet helpen de omgeving en de periode te begrijpen waarin Archimedes leefde en werkte.
Veel originele voorwerpen zijn afkomstig uit het Museo Archeologico Regionale Paolo Orsi di Siracusa in Syracuse. De leefwereld van Archimedes wordt geïllustreerd met allerlei voorwerpen uit de derde eeuw v. Chr., gaande van standbeelden, schilderijen, mozaïeken, tekeningen tot originele wetenschappelijke instrumenten, voornamelijk afkomstig uit de Musei Capitolini, het Museo Archeologico di Napoli, het Antiquarium di Pompeii en de Staatliche Museen in Berlijn.
Achtereenvolgens komen aan bod: Syracuse, de stad van Archimedes, Syracuse en de Middellandse Zee, Archimedes in Rome, de ontdekking van Archimedes in het Westen, Leonardo en Archimedes, Galileo en Archimedes en de Geometrie van Archimedes. In een extra fotogalerij worden de uitvindingen en objecten getoond die worden toegeschreven aan of direct te maken hebben met Archimedes: lampen, duikboten, treinen tot zelfs een krater die zijn naam draagt.
Aan de tentoonstelling werd meegewerkt door vooraanstaande instituten en musea, waaronder het Museo Galileo, het Istituto e Museo di Storia della Scienza di Firenze, het Max-Planck-Institut für Wissenschaftsgeschichte di Berlino, de Assessorato Regionale dei Beni Culturali e dell’Identità Siciliana en de Soprintendenza Speciale per i Beni Archeologici di Napoli e Pompei.
Archimedes of Archimèdès (Syracuse, Sicilië, 287 v. Chr. – 212 v. Chr.) was zonder meer de grootste Griekse wiskundige. Volgens de overlevering studeerde hij in Alexandrië en verbleef hij voorts in Syracuse als adviseur aan het hof van Hiero II. Hij is een van de weinige wetenschappelijke persoonlijkheden uit de Oudheid van wie enige details uit zijn leven zijn overgeleverd. Zo verhaalt Vitruvius dat hij, nadat hij in het bad de zogeheten wet van Archimedes over ingedompelde lichamen had gevonden, ongekleed naar huis liep, roepend: ‘Heurèka’ (Ik heb het gevonden).
Plutarchus en anderen vermeldden dat hij gedurende het beleg van Syracuse door de Romeinen (214–212) oorlogsmachines samenstelde (o.a. grote katapulten en brandspiegels, zij het dat het bericht over de brandspiegels waarschijnlijk onjuist is) en dat hij bij de inneming van de stad door een soldaat werd gedood, ondanks het bevel van de Romeinse bevelhebber Marcellus hem te sparen. Maar het eigenhandig maken van machines verachtte hij, daar hij ‘al zijn ambitie bewaarde voor die speculaties welker schoonheid en subtiliteit met geen gewone behoeften des levens vermengd zijn’ (Plutarchus).
Archimedes verenigde in zijn werk de strengheid van het Griekse meetkundige denken met de rekenvaardigheid van de Oosterse wiskunde. Zijn betekenis ligt in de eerste plaats in zijn behandeling van vraagstukken die nu tot de integraalrekening worden gerekend. Aan Archimedes zijn ook verscheidene uitvindingen toegeschreven, o.a. de schroef van Archimedes, een werktuig waarmee water omhoog gepompt kan worden. Het bestaat uit een wijde buis, waarin een schroefblad aangebracht is. Door draaiing van de schroef wordt het water omhoog gebracht. De schroefpomp is hiervan een moderne uitvoering.
Met zijn onderzoekingen over de hefboom is zijn (veronderstelde) gezegde verbonden: ‘Geef mij een standplaats en ik kan de aarde bewegen’ (dos moi pou sto kai kino tèn gèn). Ook wordt aan hem een planetarium toegeschreven, waarvan men bij Cicero een beschrijving vindt.
Archimede. Arte e scienza dell’invenzione
Tot 12 januari 2014
Musei Capitolini (Palazzo dei Conservatori en Palazzo Caffarelli)
Piazza del Campidoglio, Rome
Open van dinsdag tot zondag van 9 tot 20 uur
Maandag gesloten
Toegang: 13 euro (inclusief de volledige Capitolijnse Musea)
Oorspronkelijk gepubliceerd door de stichter van S.P.Q.R. op romenieuws.wordpress.com, op 24 juni 2013. Bekijk het origineel.