De Griek Ploutarchos, die leefde in de tweede eeuw na Christus, is zowat de vader van de biografie. Zijn ‘Parallelle levens’ vormden door de eeuwen heen voor zeer velen inspirerende lectuur. Zo ontleende Shakespeare er de stof aan voor een aantal van zijn beroemde drama’s. Ploutarchos vergeleek telkens het leven van een grote Romein met dat van een grote Griek. Eerder verscheen in het Nederlands een selectie van die biografieën van beroemde Grieken, nu van twaalf beroemde Romeinen uit de tijd van de Romeinse republiek. Het gaat van de nog half mythische Camillus, ‘de tweede stichter’ van Rome, over Cato, Cicero en Caesar tot Marcus Antonius, die samen met Cleopatra zijn leven dramatisch beëindigde en zo de weg vrijmaakte voor het Romeinse keizerrijk.
Het doel van die biografieën was, zoals Ploutarchos zelf zegt, zijn lezers karakters van grote mannen voor ogen te stellen aan wie ze zich konden spiegelen. De moraal wordt echter zelden benadrukt. Ploutarchos zocht naar treffende informatie, zoals uitspraken van de beroemde mannen zelf, anekdotes en commentaar van tijdgenoten, en hij gaf de voorkeur aan brieven en dagboeken boven bekende historische verslagen. Daardoor krijgen we veel unieke informatie over de Romeinen, en een menselijker beeld van de grote mannen die hun stempel drukten op de geschiedenis van hun tijd. De belangstelling voor de klassieke oudheid is gelukkig niet te stoppen. Dankzij vertaalster H.W.A van Rooijen-Dijkman kunnen we twaalf biografieën van de Griek Ploutarchos over beroemde Romeinse mannen lezen in het Nederlands.
Ploutarchos (ca. 45-120 na Chr.) was afkomstig uit het stadje Chaironeia in Beotië, en stamde uit een rijke familie. Hij kon het zich permitteren lange reizen te maken, onder meer naar Rome. Daar had hij contacten op hoog politiek niveau. Hij had de tijd om een indrukwekkend oeuvre bijeen te schrijven. Zijn productie is in twee grote groepen te verdelen. De ‘Moralia’ zijn een verzameling van populair-filosofische verhandelingen over de meest uiteenlopende onderwerpen, de ‘Parallelle levens’ is een reeks biografieën: telkens worden een Griek en een Romein met gelijklopende levens aan elkaar gekoppeld. Zo bijvoorbeeld de redenaars Demosthenes en Cicero, en de veldheren Alexander de Grote en Julius Caesar.
De auteur was een Griek voor wie de Romeinse politieke suprematie een vanzelfsprekendheid was. Als hij al heimwee zou hebben naar de tijd dat de Griekse stadstaten onafhankelijk waren, dan kon hij zich, zoals veel gecultiveerde Grieken, troosten met de gedachte dat de Romeinen zich diepgaand door de Griekse cultuur lieten beïnvloeden. In het oosten van het Romeinse Rijk bleef bovendien het Grieks de dominante taal. Zelf leerde Ploutarchos pas op latere leeftijd Latijn, zijn Romeinse gecultiveerde gesprekspartners spraken immers ook Grieks. Voor het project van zijn biografieën vond hij het blijkbaar toch nodig bronnen in het Latijn te kunnen raadplegen.
Waarom schreef hij deze biografieën? Niet, zei hij zelf, om historische werken te schrijven. Wel om zijn lezers voorbeelden te geven waaraan ze zich konden spiegelen – of van afkeren, want de wandaden van sommigen behoefden beslist geen navolging, zoals bijvoorbeeld het overmatige zuipen van Alexander de Grote. Ploutarchos was een moraliserende auteur, maar hoedde zich ervoor het vermanende vingertje op te steken: hij liet de feiten voor zich spreken.
Van Rooijen-Dijkman gaf er de voorkeur aan om de Grieken en de Romeinen van elkaar los te koppelen. Eerder bracht ze een vertaling uit met twaalf levensbeschrijvingen van Grieken. In dit deel presenteert ze twaalf biografieën van beroemde Romeinen uit de tijd van de Republiek. Zelfs bij studenten Grieks in het middelbaar onderwijs is Ploutarchos – wiens gelatiniseerde naam Plutarchus bekender in de oren klinkt – tegenwoordig geen bekende naam meer. Ooit was dit anders: van de renaissance tot diep in de 19de eeuw was hij een veelgelezen auteur. Hij was onder meer een inspiratiebron voor de ‘Romeinse’ stukken van William Shakespeare.
Vroeger lazen de mensen Ploutarchos vooral voor de stichtende inhoud – de geïdealiseerde ‘Ouden’ waren een voorbeeld. De moderne lezer zal Ploutarchos veeleer voor de menselijke kantjes van bekende Grieken en Romeinen lezen. De biografieën zijn een onuitputtelijke bron van anekdotes. De makers van de recente televisieserie Rome haalden bijvoorbeeld uit Ploutarchos’ boeken dat de strenge Cato de Jongere, een bittere tegenstander van Caesar, steeds in het zwart gekleed was als reactie op de wufte mode van de elite in zijn tijd. De vertaling is vlot en goed leesbaar. Het nadeel van het uit elkaar trekken van de paren is wel dat de vergelijking die Ploutarchos telkens op het einde van het biografenpaar maakte, is weggevallen.
Beroemde Romeinen
De levens van Camillus Fabius Maximus Cato de Oudere Titus Flamininus Marius Sulla
Cicero Pompeius Caesar Cato de Jongere Brutus Marcus Antonius
Auteur: Ploutarchus
Vertaling: Hetty Van Rooijen-Dijkman
Uitgever: Athenaeum-Polak & Van Gennep
ISBN: 978 90 253 6390 1
612 bladzijden
Prijs: 45 euro
Oorspronkelijk gepubliceerd door de stichter van S.P.Q.R. op romenieuws.wordpress.com, op 21 januari 2009. Bekijk het origineel.