Het laatste deel van de catacombe van Commodilla in het zuiden van Rome wordt gerestaureerd. Tegelijk worden ook werken uitgevoerd om een veilige toegang te garanderen, want de begraafplek kreeg in het verleden regelmatig af te rekenen met aardschuivingen.
Vanaf volgend jaar zal de site worden opengesteld voor publiek bezoek. De catacombe was jarenlang gesloten nadat ze als gevolg van de zoveelste ondergrondse aardverschuiving onveilig was verklaard.
De Pontificia Commissione Archeologia Sacra staat in voor het beheer en het onderhoud van de Romeinse catacomben. De nieuwe restauratieplannen voor de Commodilla-site zijn reeds goedgekeurd, waardoor de uitvoering meteen kan beginnen.
Het is altijd goed nieuws wanneer het Vaticaan een project in gang zet. In tegenstelling tot wat bij de meeste projecten in Rome gebeurt, moet er in dat geval niet eindeloos worden gewacht op het vrijgeven van restauratiebudgetten.
Bovendien heeft het Vaticaan voor deze restauratiebeurt een geldschieter gevonden. De werkzaamheden worden financieel gesteund door de Hejdar Alijev-stichting, een liefdadigheidsinstelling onder leiding van Mehriban Aliyeva, de vrouw van president Ilham Alijev van Azerbeidzjan.
De stichting is genoemd naar de vader van de huidige president en financierde eerder al andere restauraties in de Romeinse catacomben.
Een gedeelte van de catacombe van Commodilla werd enkele jaren reeds opgeknapt. Toen ging het om de zogenaamde basilichetta of kleine basiliek, een ruimte die gewijd is aan de martelaren Felix en Adauctus, in het Italiaans Felice en Adautto.
Beiden zouden omstreeks 303 tijdens de vervolgingen door keizer Diocletianus onthoofd zijn, al werd er in het verleden meermaals aan getwijfeld of het verhaal wel klopt. Het voornaamste herstelwerk dat nu op het programma staat zal gebeuren aan de verschillende muurschilderingen.
De catacombe van Commodilla werd in 1720 herontdekt en bevindt zich in het Parco di Commodilla, bij de Romeinen ook bekend als het Parco Giovannipoli. Dat is een openbaar park in de Garbatella-wijk tussen de Via delle Sette Chiese en de Via Giovannipoli, ongeveer 600 m van de pauselijke basiliek San Paolo fuori le Mura (Sint-Paulus buiten de Muren).
Waar nu het park is bevond zich vroeger een wijngaard, de Vigna Serafini. Tot in de twintigste eeuw groeiden hier wijnstokken. De laatste keer dat we de catacombe van Commodilla bezochten was in 2010 en het park was toen slecht onderhouden.
Sindsdien kreeg het groengebied echter een flinke opknapbeurt en werden er onder meer speelzones voor kinderen ingericht.
De catacombe zelf werd jaren geleden na alweer een ondergrondse aardverschuiving om veiligheidsredenen gesloten en is slechts zeer uitzonderlijk nog toegankelijk. Maar daar komt in de nabije toekomst dus verandering in.
Aan de oppervlakte, in het park dus, is de lay-out van de ondergrondse structuur gedeeltelijk gereproduceerd met ruw gemetste blokken travertijn die duidelijk maken hoever de tunnels zich uitstrekken onder de parkheuvel.
De catacombe van Commodilla is vooral bekend van de eerste bekende afbeelding van Christus met een baard. De traditie was nochtans om Jezus te tonen als een jonge, baardloze man.
De voornaamste opgravingen werden uitgevoerd door archeoloog Bellarmino Bagatti (1905-1990), een pater van de orde der franciscanen. Hij studeerde in 1934 af aan de Pontificia Accademia Romana di Archeologia, de Pauselijke Romeinse Academie voor Archeologie.
Dat gebeurde met een nog steeds belangrijk proefschrift over de catacombe van Commodilla, de site waar hij twee jaar aan het werk was geweest. Bagatti zou de rest van zijn leven wijden aan de archeologie.
Hij specialiseerde zich in bijbelse archeologie en was verantwoordelijk voor talrijke opgravingscampagnes in Italië, Palestina, Israël en Jordanië. Hij leverde een enorme bijdrage aan de wetenschap.
De catacombe van Commodilla bevond zich in de oudheid vlakbij de oude Via Ostiensis. Dat de begraafplaats in de buurt van het graf van de apostel Paulus werd opgericht is uiteraard geen toeval. Voor de eerste christenen was het belangrijk om zelf na hun dood zo dicht mogelijk bij de belangrijke heilige martelaar eeuwige rust te vinden.
De nabijheid van de basiliek van San Paolo fuori le Mura bleek vooral in de vroege middeleeuwen lucratief, omdat zowat alle pelgrims die langs de Via Ostiensis naar de basiliek trokken, onvermijdelijk voorbij de catacombe van Commodilla kwamen.
Men kan zich levendig voorstellen hoe de nieuwsgierige, naar heiligheid verlangende pelgrims hier werden binnengelokt voor een bezoek. Andere catacomben in de buurt waren onder meer de ondergrondse Tomba di San Timoteo en de Catacomba di Santa Tecla. Wat verderop bevindt zich ook de Catacombe di San Ciriaco.
Op de plek van de catacombe van Commodilla bevond zich in de oudheid een puzzolaangroeve. Interessant om weten is dat de ondergrondse groeve nog in bedrijf was toen de eerste doden hier al werden bijgezet en vereerd.
Vermoedelijk gebeurde dat in een gedeelte van de ondergrondse gangen en ruimtes waar niemand meer kwam en die al buiten gebruik waren gesteld.
Het gebeurde wel vaker dat een catacombe ontstond op de plek van een oude groeve, al was die meestal wel uitgeput en volledig buiten bedrijf.
Het is verleidelijk om te denken dat de eigenaars van dergelijke sites het fantastisch vonden dat ze dankzij de begrafenisrituelen van de christenen nog wat winst uit hun nutteloze oude groeve konden halen, eenvoudig door ze ter beschikking te stellen en de oude gangen in begraafruimtes te veranderen.
Al zal dat minstens even vaak ook gebeurd zijn uit sympathie voor de christenen of omdat de eigenaar zelf een gelovige was. In dit geval heette de eigenares van de grond waar de oorspronkelijke catacombe werd ingericht Commodilla.
Het valt op dat het vaak vrouwen waren die het initiatief namen voor het oprichten van een nieuwe begraafplek, die dan doorgaans uitgroeide tot een catacombe waar uiteindelijk duizenden mensen werden bijgezet.
Verspreid over het grondgebied van Rome bevinden zich meer dan zestig catacomben, waarvan vele niet toegankelijk zijn voor het publiek. Zelfs nu nog gebeurt het weleens dat er een nieuwe begraafplek wordt ontdekt.
De grootste en waarschijnlijk ook de meest bekende zijn de catacomben van San Callisto, San Sebastiano en Santa Domitilla, allemaal aan of vlakbij de Via Appia Antica.
Ook de catacombe van Sant’Agnese aan de Via Nomentana en de catacombe van Priscilla (Via Salaria) worden graag bezocht door toeristen. Een bezoek aan Rome is eigenlijk onvolledig zonder een kijkje te nemen in een catacombe. De begraafplaatsen horen onlosmakelijk bij de geschiedenis van de stad.
Morgen brengen we een bezoek aan de catacombe van Commodilla.
Oorspronkelijk gepubliceerd door de stichter van S.P.Q.R. op romenieuws.wordpress.com, op 11 april 2021. Bekijk het origineel.