Aan één van de mooiste pleinen van Rome, Piazza Farnese, liggen de kerk en het huis van de Zweedse Heilige Birgitta (Santa Brigida en Stanze di Santa Brigida in het Italiaans). Als je in de richting van het Palazzo Farnese kijkt, zie je het opvallende witte gebouw aan je rechterzijde. Het is in de drie kamers van dit huis naast de kerk dat de Heilige Birgitta van Zweden in 1350 haar intrek nam samen met één van haar dochters, de Heilige Catharina van Zweden, en waar ze stierf in 1373. De Santa Brigida is tevens de nationale kerk van de Zweden in Rome. In de middeleeuwen stond ze bekend als Santa Brigida a Campo de’ Fiori omdat de kerk werd gebouwd op de vlakte die toen nog deel uitmaakte van Campo de’ Fiori.
Even wat achtergrond. De Ordo Sanctissimi Salvatoris Sanctae Brigittae zoals het klinkt in het Latijn, is een eerder kleine orde: eind december 2005 telde de congregatie 566 zusters in 49 kloosters. De brigittinessen hebben huizen in verschillende Europese landen, in Azië, en in Noord- en Centraal-Amerika. Het hoofdhuis van de Orde bevindt zich hier aan Piazza Farnese in Rome.
De Orde van de Heilige Birgitta, de brigittinessen, kan je herkennen aan de letters O.SS.S. achter hun naam en aan hun karakteristieke sluier. Op het hoofd dragen de zusters een soort ‘kroon’ uit wit linnen, twee stroken in de vorm van een kruis verbonden met een strook rond het hoofd, vastgezet met een speld aan de zwarte sluier.
Op vijf punten van de kroon zitten rode vlammetjes genaaid, ter herinnering aan de passie van Jezus (het kruis, de doornenkroon, de vijf wonden). Het devies van de Orde is dan ook Amor meus Crucifixus est. Het wit van de kroon staat voor maagdelijkheid, het grijze habijt symboliseert de penitentie.
De Zweedse Birgitta Persson werd in 1303 geboren als dochter van Birger Persson, een adellijke rechter in Finsta bij Uppsala. De familie was verwant aan het Zweedse koninklijk huis. Reeds als kind had ze dikwijls visioenen. Ze werd in 1316 op jonge leeftijd uitgehuwelijkt aan de edelman Ulf Gudmarsson en kregen samen acht kinderen. Ze was gelukkig gehuwd en leidde net als haar man een zeer godvruchtig leven. Na de dood van haar echtgenoot stichtte ze in het kasteel van Vadstena de kloosterorde van de Heilige Verlosser, beter bekend als de Orde van de brigittinessen of birgittinessen.
Birgitta (1303-1373) reisde door Europa (ze bezocht ook Jeruzalem) en vestigde zich even in Santiago de Compostella. In 1349 trok Birgitta samen met haar zeventienjarige dochter Catharina (1332-1381) naar Rome om het jubeljaar 1350 mee te maken en, in het vooruitzicht van een terugkeer van de pausen uit Avignon, om toestemming te krijgen voor haar kloosterorde. Maar omdat het Concilie van Lateranen uit 1215 de stichting van nieuwe kloosterordes verbood, gaf paus Clemens VI (1291-1352) haar geen toestemming om een nieuwe orde op te richten.
Die toelating kwam er uiteindelijk toch, maar pas in 1370 onder paus Urbanus V (1310-1370), die kortstondig uit Avignon naar Rome was teruggekeerd. Birgitta stelde een kloosterreglement op in 27 hoofdstukken, dat uiteindelijk werd goedgekeurd door paus Urbanus VI (1318-1389) in 1378. Birgitta heeft dus 29 jaar van haar leven besteed om haar nieuwe kloosterorde in het leven te roepen.
We weten het niet, maar misschien raakte Birgitta door al die trage bureaucratische processen wel een beetje verbitterd. Het is een feit dat Rome aanvankelijk geen goede indruk naliet op Birgitta. In brieven aan de paus in Avignon beschrijft ze de stad als vergeven van padden en adders, de straten vol modder en onkruid en de clerus immoreel, inhalig en onverzorgd. Dat kunnen echter ook argumenten geweest zijn omdat Birgitta er alles aan heeft gedaan om de paus weer naar Rome te halen.
Birgitta werd immers de ‘weduwe van Rome’ genoemd, niet enkel omdat ze intussen effectief weduwe was geworden maar vooral omdat ze ‘weduwentranen’ weende over de door de paus verlaten stad. Hopend op vrede in een verenigd Europa onder de spirituele leiding van de pausen, deed ze immers een vruchteloze oproep aan paus Innocentius VI (1352-1362) om Avignon te verlaten en naar Rome terug te keren. Haar oproep bleef zonder succes.
Eenzelfde smeekbede richtte ze tot zijn opvolger Urbanus V (1362-1370) die wel bereid was een einde te maken aan de Babylonische ballingschap. Hij keerde in 1367 naar Rome terug maar vertrok zoals verteld alweer snel terug naar Avignon, verjaagd door de Romeinse adellijke families. Birgitta had hem nochtans gezegd dat ze een stem had gehoord die haar had ingefluisterd dat de paus zou sterven indien hij zou terugkeren naar Avignon. Urbanus V legde de waarschuwing naast zich neer en stierf inderdaad bij zijn aankomst in Avignon.
Tijdens haar leven heeft Birgitta de pausen niet kunnen overhalen om weer naar Rome terug te keren. Dat gebeurde pas drie jaar later in 1377, mede door toedoen van de heilige Catharina van Siena (1347-1380) die tijdens dezelfde periode achter het Pantheon in Rome woonde.
Na vier jaar verblijf in Rome biedt de adellijke Francesca Papazzurri Birgitta onderdak aan in haar huis aan de Piazza Farnese. Daar woonde ze op enkele passen van de dichte stroom pelgrims die langs de Via del Pellegrino naar het Vaticaan trokken en werd ze dagelijks geconfronteerd met de godsvrucht en het geloof van de vele reizigers die in Rome arriveerden.
In haar kamertje vult Birgitta haar dagen met het schrijven van brieven, Latijn studeren, bidden en het beoefenen van goede werken. Zo geeft ze onderwijs aan de armen en herbergt ze zieke pelgrims. Haar visioenen en openbaringen, die ze oorspronkelijk neerschreef in het gotisch, werden door haar secretaris naar het Latijn vertaald. Ze beslaan acht volumes; een negende boekdeel werd opgetekend door haar volgelingen.
Birgitta heeft gedurende negentien jaar in haar huis op de huidige Piazza Farnese verbleven. Van daaruit maakte ze vele bedevaarten, onder andere naar Jeruzalem, maar bij haar terugkeer uit het Heilige Land slaat de ziekte die ze daar had opgelopen heviger toe. Birgitta voelt haar einde naderen, elke dag wordt in haar slaapkamer de mis opgedragen. Nadat ze de Orde had overgedragen aan haar dochter (de latere Heilige) Catharina (van Zweden) en de sluier van de Orde had ontvangen (Birgitta was nooit toegetreden tot haar eigen Orde), bezwijkt ze op 23 juli 1373. Ze stierf gelegen op een houten plank die hier nog steeds bewaard wordt.
Birgitta werd bijgezet in een Romeinse sarcofaag in de kerk San Lorenzo in Damaso, maar op het einde van 1373 nemen één van haar zonen en haar dochter Catharina de doodskist mee naar Zweden, waar ze op 4 juli 1374 wordt herbegraven in het klooster van Vadstena. In Rome worden ook relikwieën van de Heilige Birgitta bewaard in de kerken San Lorenzo in Panisperna en de San Martino ai Monti. Birgitta werd heilig verklaard door paus Bonifacius IX (1356-1404) op 7 oktober 1391 en in 1999 door paus Johannes Paulus II (1920-2005) uitgeroepen tot één van de patroonheiligen van Europa. De Heilige Birgitta is ook de patrones van Zweden.
Door de protestantse Reformatie, het zestiende-eeuwse schisma binnen het westerse christendom dat ingezet werd door Maarten Luther, Johannes Calvijn en andere vroege protestanten, gingen de kloosters dicht en werd de Orde opgeheven. Het was de Lutherse Maria Elisabeth Hesselblad uit Zweden die zich tot het katholicisme had bekeerd en in het klooster mocht verblijven, die in 1911 de kloosterorde nieuw leven inblies. Aan de zijmuur van de kerk zie je een geschilderd portret van haar.
Maria Elisabeth Hesselblad (1870-1957) werd op 9 april 2000 zalig verklaard door paus Johannes Paulus II. Ze kreeg in 2004 de Jad Vasjem-onderscheiding omdat ze Joden en anderen die door de nazi’s werden vervolgd tijdens de Tweede Wereldoorlog had gered door hen een schuilplaats te bezorgen. Op 5 juni 2016 werd ze heilig verklaard door paus Franciscus. Na de dood van de Heilige Birgitta werd het huis met de kapel aan Piazza Farnese toegewezen aan het Zweedse klooster van Vadstena. In 1391, bij de canonisatie van de heilige, werd de kapel gewijd aan Birgitta.
In de eerste helft van de zestiende eeuw werd de kerk een eerste keer gerestaureerd, in de zeventiende eeuw werd ze verbouwd en uitgebreid tot haar huidige vorm. Enkele jaren geleden kreeg de toen nog donkere gevel een grondige opknapbeurt en transformeerde het hele gebouw in het witkleurige geheel dat we vandaag zien. Met de huidige gevel van de kerk werd begonnen in 1705. Bovenop het fronton staan de standbeelden van de Heilige Birgitta en de Heilige Catharina. De klokkentoren is recenter en dateert uit 1894. Op de gevel lezen we ‘I detta hus levde den heliga Birgitta’.
De kerk bestaat uit één schip met een hoofdaltaar en twee zijaltaren. Het eenbeukige interieur wordt verwarmd door de schijn van vele lange kaarsen, die de omhullende barok doen schitteren. Het gewelf met de Glorie van de Heilige Birgitta is een werk van Biagio Puccini, geschilderd tussen 1709 en 1711. Ook de zes doeken aan de zijmuren, met taferelen uit het leven van de heilige, werden door hem geschilderd.
Boven het rechter altaar hangt een zeventiende-eeuwse kopie van het verloren gegane werk Madonna met Kind van Annibale Carracci. Boven het linker altaar hangt een tweeluik uit 1894.met de twee heiligen Birgitta en Catharina. De restauratie van het hoofdaltaar in veelkleurig marmer dateert eveneens uit 1894. Nadien gingen de gebouwen over van de ene kloosterorde naar de andere, die elk verbouwingen en restauraties uitvoerden, tot ze in 1931 door paus Pius XI definitief werden toegewezen aan de brigitinessen.
In de Sacramentskapel van de Sint-Paulus buiten de Muren bevindt zich een indrukwekkend kruisbeeld waarvoor Birgitta kwam bidden en dat tot haar zou gesproken hebben. Ook de San Lorenzo in Damaso bezit een kruis dat volgens de overlevering tot haar sprak.
Birgitta was ook actief als componist. Een bekend werk van haar hand is Cantus Sororum. Het label Raumklang bracht in 1997 een cd met die naam uit, gewijd aan de heilige Birgitta en uitgevoerd door het ensemble Les Flamboyants. Op deze cd worden gezangen uit het Cantus Sororum afgewisseld met gezangen van Hildegard von Bingen.
Het feest van Santa Brigida di Svezia valt op 23 juli, net als de heilige Jacobus is Birgitta de patrones der pelgrims. Haar mooie dochter Catharina wier kuisheid ze zo rigoureus had beschermd, werd de eerste abdis van het klooster op het nr. 96, naast de woning van haar moeder. Ook zij werd (in 1484) heilig verklaard door paus Innocentius VIII (1432-1492) en is gekend als de heilige Catharina van Zweden of ook wel als Katarina van Vadstena.
Er doet een mooi verhaal de ronde over de dochter van Birgitta, de Heilige Catharina van Zweden. Een zekere graaf Orsini was verliefd geworden op de mooie jongedame en had het plan opgevat haar te schaken. Op het moment dat Catherina de straat opging, stak een hert de weg over, en een groot jachtliefhebber als hij was, ging Orsini achter het hert aan en vergat Catherina. Vandaar dat deze heilige, al dan niet samen met haar dochter Catharina, vaak afgebeeld wordt met een hinde aan haar zijde.
Na de dood van haar moeder Birgitta keerde Catharina terug naar Zweden, waarbij ze er zoals verteld voor zorgde dat de sarcofaag van Birgitta in 1373 werd overgebracht van Rome naar Vadstena, het klooster in Zweden waar ze nu zelf abdis van werd. Catharina van Zweden is de patroonheilige van bescherming tegen abortus en miskramen. Haar feestdag wordt gevierd op 24 maart.
Weinigen kennen de grote invloed die Birgitta heeft gehad op onze beeldvorming van het kerstgebeuren, en die vooral vertolkt werd in de schilderkunst van de volgende eeuwen. Vooral de Antwerpse maniëristen schilderden de kerststal met een oog op de visioenen van Birgitta (volgens bepaalde bronnen was ze in Bethlehem in augustus 1372). Tijdens de kerstperiode kan men bij een bezoek aan de Santa Brigida de mooie kerststal zien die de Zweedse nonnetjes met veel fierheid en de altijd brede lach in een kleine zijkapel tonen.
Santa Brigida
Piazza Farnese, Rome
www.brigidine.org
Dit artikel kwam tot stand dankzij de medewerking van clublid ANN DE LATTER
Oorspronkelijk gepubliceerd door de stichter van S.P.Q.R. op romenieuws.wordpress.com, op 1 juli 2019. Bekijk het origineel.