In de Mercati di Traiano (Museo dei Fori Imperiali) kan je nog tot 24 mei de laatste dagen meemaken van de tentoonstelling ‘1932, l’elefante e il colle perduto’.
De expo vertelt met een honderdtal kunstvoorwerpen, filmpjes, foto’s, archiefmateriaal en archeologische vondsten, het verhaal van de gefossiliseerde resten van de olifant die in 1932 werd ontdekt tijdens het afgraven van de nu verdwenen Velia-heuvel. Heel wat artefacten op de tentoonstelling werden nog nooit eerder getoond aan het publiek.
Precies 90 jaar na de ontdekking worden de fossiele overblijfselen van een olifant die aan de voet van de Velia-heuvel zijn gevonden, dankzij deze tentoonstelling weer in de belangstelling gebracht.
De expo is tevens een mooie gelegenheid om nog eens duidelijk te maken welke archeologische verwoesting werd aangericht door het afgraven van de Velia en het egaliseren van de omgeving.
Die werken werden uitgevoerd in opdracht van de toenmalige machtshebber, de dictator Benito Mussolini, die tussen Piazza Venezia en het Colosseum een grote verbindingslaan wilde aanleggen, de Via dell’Impero, die we vandaag kennen als de Via dei Fori Imperiali.
Voor de aanleg van deze brede weg in de periode tussen 1924 en 1932 werd een groot deel van de middeleeuwse wijk die daar lag, afgebroken. Ongeveer vierduizend mensen moesten hierdoor verhuizen.
De Velia strekte zich uit ten noorden van de Palatijn, richting de Oppius-heuvel. Het centrale deel van de Velia was te situeren op de plek waar vandaag de Boog van Titus staat.
Een deel van het Forum is eveneens op de helling van de Velia gebouwd. De heuveltop werd reeds in de oudheid gedeeltelijk afgegraven voor de bouw van keizer Nero’s Domus Aurea. Later bouwde keizer Hadrianus op deze plek later de Tempel van Venus en Roma, de grootste tempel van het oude Rome.
De aanleg van de Via dell’Impero was zelfs in die tijd uiterst controversieel. Niet alleen werd een unieke middeleeuwse wijk afgebroken, bij het afgraven van de Velia gingen ook ontelbare archeologische resten verloren.
De werkzaamheden verliepen in zo’n snel tempo dat archeologen nauwelijks de tijd kregen om de vondsten te onderzoeken. Wat er interessant uitzag, werd verpakt in kisten die vervolgens verdwenen in de depots.
Waarschijnlijk was de Velia al vanaf de bronstijd bewoond, maar de mogelijke restanten van deze nederzetting zijn voor altijd verloren gegaan.
De nieuwe statige laan werd op 28 oktober 1932 ingehuldigd ter gelegenheid van de viering van de tiende verjaardag van de Mars op Rome en zou vanaf dan vooral worden gebruikt voor militaire parades en andere evenementen van het regime.
De prijs die het artistieke en archeologische erfgoed voor deze aanleg betaalde, was zeer hoog. Bij de verwoestingen die werden aangericht hoorde ook bijna totale ontmanteling van de tuin van Villa Rivaldi, die zich op de top van de heuvel uitstrekte tot aan de achterzijde van de basiliek van Maxentius.
Daardoor werd de archeologische gelaagdheid aangetast, die zeer rijk bleek aan talrijke ontdekkingen uit de Romeinse tijd, zoals de restanten van een domus met goed bewaarde fresco’s en talrijke beelden.
Maar de meest verrassende ontdekking gebeurde echter op 20 mei 1932, toen talrijke overblijfselen van fossiele fauna aan het licht kwamen, waaronder de olifantenschedel en de slagtand van een Elephas (Palaeoloxodon) antiquus.
Deze reeds lang uitgestorven olifantensoort leefde in Europa tijdens het Midden- en Laat-Pleistoceen, 781.000 tot 11.550 jaar geleden. De dieren hadden een vrijwel rechte slagtand en lange tijd is gedacht dat de soort nauw verwant was aan de huidige Aziatische olifant.
Moleculair onderzoek heeft echter duidelijk gemaakt dat dit niet klopt. De in Rome gevonden olifant stond dichter bij de Loxodonta of Afrikaanse olifanten.
De Palaeoloxodon antiquus kon bijna 4,50 m hoog worden, tot 8 m lang en meer dan 11 ton wegen. Het dier had lange slagtanden, lichtjes naar boven gebogen. Zijn poten waren iets langer dan die van de olifanten die we vandaag kennen.
Het nieuws van de ontdekking in Rome bereikte meteen de wereldpers. Antonio Muñoz, de toenmalige directeur Oudheden en Schone Kunsten van Rome die ook toezicht hield op de werkzaamheden, liet met groot enthousiasme en met enige overdrijving optekenen dat ‘hier, onder de Velia-heuvel, de dierentuin van het prehistorische Rome was ontdekt’.
Maar net als de andere ontdekte artefacten werden ook de enorme fossiele resten van de olifant haastig ingepakt en getransporteerd naar een stadsmagazijn, waar ze gedurende vele jaren werden vergeten.
De tentoonstelling in de Markten van Trajanus bestaat uit vier secties waarin enkele belangrijke fasen van deze geschiedenis worden geïllustreerd.
Te beginnen met de opgravingen en de methodes die toen werden gebruikt voor het verzamelen van de gevonden archeologische materialen, gevolgd door een kennismaking met het monumentale complex van Villa Rivaldi dat zwaar werd getroffen door de werken.
De expo focust ook op de aanwezigheid van een zeer rijk gedecoreerde domus die in gebruik bleef tot in de keizertijd en toont dan het verhaal van de ontdekking van de olifantenschedel en de slagtand.
Behalve de archeologische vondsten, tekeningen en kunstvoorwerpen, zijn er ook historische films te zien die afkomstig zijn uit de archieven van het Istituto Luce.
Het is vandaag behoorlijk hallucinant om te zien hoe nonchalant men omging met de talloze archeologische vondsten. Alle artefacten werden verzameld zonder onderscheid of aanduiding van de precieze plek of context waar ze werden gevonden.
Zonder zelfs een minimaal wetenschappelijk onderzoek werd alles verpakt in kratten die vervolgens werden opgestapeld in de stedelijke deposito’s.
Kort vóór de opgraving van de Velia gaf het stadsbestuur van Rome aan de kunstenaars Maria Barosso en Odoardo Ferretti de opdracht om de tuin van Villa Rivaldi te tekenen, een plek die spoedig zou worden vernietigd.
Dat initiatief maakte deel uit van een wijdverbreide praktijk in die periode. Men dacht dat schilderen een betere methode was dan fotograferen om bepaalde zaken voor het nageslacht vast te leggen.
Fotografie werd slechts beschouwd als een eenvoudige mechanische methode om afbeeldingen te reproduceren, een schildering of een tekening vond men beter geschikt om het verloop van de werken te tonen of om de belangrijkste van de vele ontdekkingen op de gepaste manier te vereeuwigen.
In het tweede deel van de tentoonstelling worden die schilderijen en tekeningen getoond. De meeste daarvan komen voor de eerste keer uit de stadsarchieven.
De graafwerken hebben de imposante structuren van de toen ontdekte Romeinse domus volledig vernield. Het complex was verdeeld in twee niveaus, waarvan de onderste met een cryptoporticus met een nymphaeum.
Op de bovenverdieping bevond zich een binnenplaats met portieken en een rechthoekig plan. De decoratie bestond uit twee verschillende picturale fases die zich uitstrekten over verschillende eeuwen. Ferretti heeft er destijds aquarellen van gemaakt, waarvan sommige nu ook worden getoond.
Ook worden voor het eerst vier fragmenten van fresco’s aan het publiek gepresenteerd. Die konden worden gered vóór de sloop van de domus. Er zijn onder meer personages en dieren op afgebeeld.
In het vierde deel van de expo worden schedel en de linker slagtand van de Palaeoloxodon antiquus getoond. Het dier werd ontdekt op ongeveer 11 m diepte van de top van de toenmalige heuvel. Drie aquarellen van Barosso en een schilderij van Ferretti brengen de vondst in beeld.
1932, l’elefante e il colle perduto
Tot 24 mei 2022
Mercati di Traiano – Museo dei Fori Imperiali
Via Quattro Novembre 94, Rome
http://www.mercatiditraiano.it/
Had je ook graag alle foto’s gezien die dit nieuwsbericht illustreren?
Jammer, maar de volledige toegang tot onze nieuwsberichten is voorbehouden aan clubleden van S.P.Q.R. Die konden deze beelden reeds eerder bekijken via hun exclusieve dagelijkse en geïllustreerde nieuwsbrief.
Help deze site reclamevrij houden en sluit je aan als lid van onze vereniging van Romevrienden (en -vriendinnen natuurlijk!).
Lees hier hoe je lid kan worden van S.P.Q.R.
Aanmelden als clublid kan je via deze link
Oorspronkelijk gepubliceerd door de stichter van S.P.Q.R. op romenieuws.wordpress.com, op 20 mei 2022. Bekijk het origineel.