Vanaf februari 2012 kan je in de Capitolijnse Musea de toptentoonstelling Lux in Arcana bezoeken, waar maar liefst honderd unieke stukken worden getoond die afkomstig zijn op de Vaticaanse geheime archieven. Over deze laatste kon je al eerder iets lezen maar ook vandaag blijven we nog even in de buurt van de geheime archieven. Op het dak van het archiefgebouw in Vaticaanstad krijg je een heel andere kijk op het ministaatje en geniet je bovendien van een bijzonder fraai uitzicht over Rome. Hier bevindt zich ook de zogenaamde Torre dei Venti, een van de meest beroemde gebouwen van Vaticaanstad. De weinigen die tot hier doordringen komen zonder twijfel een kijkje te nemen in de befaamde Sala della Meridiana, waar de geschiedenis letterlijk van de muren spat.
Vanuit de geheime archieven kan je de – voor de meeste mensen helaas volkomen ontoegankelijke – Torre dei Venti of de Torre Gregoriana bereiken. Hier bevindt zich de beroemde Sala della Meridiana, vandaag een raamloze kamer waarvan de muren ondermeer door Nicolxf2 Circignani – één van de drie Italiaanse kunstenaars die de naam Pomarancio gebruikten – werden beschilderd met frescox92s. Het gebouw werd opgetrokken in de periode 1578 en 1580 door architect Ottaviano Mascherino die ook het Apostolische paleis heeft ontworpen. De ruimte werd door paus Gregorius XIII ingericht als een astronomisch observatorium. Het gebouw omvat twee verdiepingen en een mezzanine of tussenverdieping.
De gangen tussen elke verdieping zijn versierd met lange rijen fantastische fresco’s, uitgevoerd tussen 1580 en 1582 door Vlaamse schilders, Matthijs en Paul Bril, afkomstig uit Antwerpen. Beide broers mochten zich hier werkelijk uitleven en haalden inspiratie uit bijbelse verhalen uit het Oude en Nieuwe Testament, de kerkgeschiedenis en de christelijke symboliek. Ze verwerkten die gebeurtenissen in echte of denkbeeldige landschappen. Het is jammer dat dit stukje Vlaanderen niet toegankelijk is voor het publiek.
De Sala della Meridiana werd oorspronkelijk gebouwd als een open galerij voor astronomische waarnemingen. De kamer ontleent zijn naam aan de beroemde zonnewijzer en een voor die tijd zeer verfijnde anemometer, een toestel om de windsnelheid te meten. Die laatste machine gaf de toren zijn naam. Deze meetinstrumenten werden gemaakt door de pauselijke kosmograaf Ignazio Danti. De zonnewijzer is vervaardigd uit wit marmer, gegraveerd in een rechte lijn die over de vloer loopt, parallel aan de noord-zuid richting. De anemometer werd gebruikt om de sterkte en de richting van de wind meten. Op de muren bevinden zich fresco’s geschilderd door Matteino (Mattxe8o) da Siena, Matthijs Bril en zoals verteld Pomarancio. Een bekend werk van deze kunstenaar dat hier te bewonderen valt is zijn fresco van de schipbreuk van Sint-Paulus in Malta die beschreven is in hoofdstuk 28 van de Handelingen van de Apostelen. Het werk werd meermaals gekopieerd, niet alleen als schilderij maar ook als wandtapijt.
De Napolitaanse arts en filosoof Aloisius Lilius liet, na zijn dood in 1576, door zijn broer Antonio aan Paus Gregorius XIII het manuscript voor de aanpassing van de Juliaanse kalender bezorgen. De paus en zijn raadgevers namen het voorstel met slechts enkele kleine aanpassingen in 1582 over en voerden de kalenderhervorming uit met de bul Inter gravissimas. Dat gebeurde officieel in de Sala della Meridiana, in aanwezigheid van pater-astronoom Ignazio Danti. Gregorius XIII voerde toen de schrikkeldagen in en vormde de Juliaanse kalender van de Romeinen om tot de Gregoriaanse kalender die we vandaag nog altijd gebruiken. Om de tien dagen verlies te compenseren werd toen een sprong vooruit in de tijd gemaakt, waardoor het na 4 oktober 1582 ineens 15 oktober werd. Door het weglaten van die 10 dagen werd het begin van de lente teruggebracht naar 21 maart. Een detail van de sarcofaag van Gregorius XIII in de Sint-Pietersbasiliek toont de viering van de invoering van deze kalender.
Oorspronkelijk was de Sala della Meridiana een open loggia waarvan de bogen later werden dichtgemetseld. De ruimte zou immers dienst gaan doen als de eerste, weliswaar voorlopige, residentie van de pas tot het katholicisme bekeerde koningin Christina van Zweden. Vooraleer ze er haar intrek nam moest er in de torenkamer inderhaast een spreuk worden verwijderd. De Torre dei Venti, behalve omwille van de wetenschappelijke waarnemingen ook wel zo genoemd omdat de wind altijd fors door de open bogen blies, was in de loop der jaren verfraaid met allerlei afbeeldingen en spreuken over wind en storm. Aan de noordzijde stond gegraveerd: omne malum ab aquilone. Om te vermijden dat Christina, die uit de noordelijke streken kwam, zich beledigd zou voelen werd de spreuk voor haar komst met een vers laagje kalk bedekt.
In 1891 gaf paus Leo XIII de Torre dei Venti zijn vroegere bestemming terug en vestigde er het Specola Vaticana, het officixeble Vaticaanse observatorium. Die beslissing maakte nogmaals een vervanging en aanpassing van het dak noodzakelijk. Er werd ditmaal een vlak terras aangelegd om astronomische waarnemingen mogelijk te maken. De eerste kamer van de mezzanine toont aan de oostelijke muur een mooi uitzicht over Rome zoals je dat ongeveer krijgt vanaf de Gianicolo-heuvel. Hier sta je wel wat dichter bij de stad en uiteraard ook een beetje noordelijker, ongeveer ter hoogte van de Engelenburcht. Aan de zuidelijke zijde heb je een prachtige panoramische kijk op de rest van Rome, met prominente herkenningspunten zoals het Quirinaal, het Pantheon en heel dichtbij de Sint-Pietersbasiliek.
De tweede kamer in de Torre dei Venti was oorspronkelijk het verblijf van kardinaal-historicus Cesare Baronio die in 1597 prefect werd van de Vaticaanse Bibliotheek. De ruimte deed in de loop der eeuwen dienst als woonst voor nog andere kardinalen maar ook bibliothecarissen. Van hieruit kijk je uit op de Vaticaanse Bibliotheek en de Vaticaanse tuinen. De fresco’s in deze kamer tonen dezelfde grillige en fantastische landschappen zoals we die kennen van Paul Bril. Ook deze schilderingen zijn vermoedelijk van zijn hand maar helemaal zeker is dat niet.
Oorspronkelijk gepubliceerd door de stichter van S.P.Q.R. op romenieuws.wordpress.com, op 18 december 2011. Bekijk het origineel.