Regelmatig krijgen we een vraag over de Santa Maria in Trastevere, één van de mooiste en oudste kerken van Rome. Over deze kerk, de geschiedenis ervan en de vele bezienswaardigheden in het gebouw, valt echter zoveel te vertellen dat vijftien opeenvolgende artikels wellicht niet voldoende zouden zijn. Dat zou wat teveel van het goede zijn. Daarom brengen we in verschillende afleveringen, gespreid in de tijd, nu en dan een bijdrage over een aantal opmerkelijke aspecten of bijzondere bezienswaardigheden van deze kerk. Vandaag deel IV.
De portiek van Carlo Fontana
In een vorige bijdrage maakten we al heel even kennis met de narthex (het atrium of de voorhal) van de Santa Maria in Trastevere. Johan Vanhecke gaat vandaag een beetje dieper in op wat daar allemaal te zien is. De portiek is het werk van Carlo Fontana (1634/38-1714), de architect die ook de fontein op het plein voor de kerk ontwierp.
De balustrade boven de portiek, in 1702 eveneens ontworpen door Carlo Fontana, wordt bekroond door vier barokke beelden van de pausen Callixtus I († 222), Cornelius († 253), Julius I († 352), en de martelaar Calepodius († 232).
De beelden zijn vervaardigd respectievelijk door Jean Baptiste Théodon (1645-1713), Michel Maille (1643-1703), Lorenzo Ottoni (1648-1736), en Vincenzo Felice (1657-1715).
Deze heiligen worden ook nog afgebeeld binnen in de basiliek, met name op de mozaïeken van de apsis. De relieken van deze vier personen zijn eveneens in deze basiliek begraven.
De voorgevel van de portico heeft vijf gelijke bogen en vier ionische zuilen die een entablatuur (hoofdgestel) dragen.
Een entablatuur (of hoofdgestel of tafelement) is een breed horizontaal lijstwerk dat rust op zuilen of hun kapitelen, een deel van een antiek gebouw.
Het wordt gewoonlijk onderverdeeld in drie segmenten: architraaf, fries en kroonlijst. Het hoofdgestel rust met de architraaf op de kapitelen van de onderliggende zuilen.
Voor de volledigheid: een pediment is een gevelbekroning, oorspronkelijk driehoekig, maar deze kan ook halfrond zijn.
Een fronton is een driehoekig of boogvormig, door lijsten omsloten vlak dat een gevel bekroont, meestal van een gebouw in classicistische stijl. Het timpaan of binnenvlak is dikwijls versierd met beeld- of schilderwerk.
Een cavetto (hollijst, hollat, keellijst) is een kwartrond profiel dat aan de onderkant hol is, en wordt meestal gebruikt als overgangselement, bv. tussen muur en plafond.
Het typische effect van een cavetto is dat het bijvoorbeeld als bovenste profiel van een architraaf een schaduw geeft die van boven naar beneden steeds lichter wordt.
In de portiek van de Santa Maria in Trastevere bevindt zich een groot aantal heidense en vroegchristelijke (derde eeuw) inscripties – veel ervan komen uit de catacomben en uit de Basilica Iulia – en enkele fragmenten van negende-eeuwse sculpturen en middeleeuwse fresco’s. Er zijn ook enkele sarcofagen, en sterk verweerde vloertegels uit de renaissance-periode.
Tegen een pilaar bevindt zich de begrafenisherinnering van paus Innocentius II (1130-1143), bouwer van de twaalfde-eeuwse basiliek. De daarin gegraveerde datum van 1148 heeft betrekking op het jaar waarin zijn stoffelijk overschot naar hier werd overgebracht vanuit de basiliek van Sint-Jan van Lateranen.
Op de rechter muur van de portiek bevindt zich een opmerkelijke tekst : een grafinscriptie van een Romein, een zekere Marcus Cocceius Ambrosius, die trots verklaart dat hij 45 jaar en 11 dagen met zijn vrouw getrouwd is geweest zonder ooit ruzie te hebben gemaakt: “ … SINE VLLA QVEREL[A] … ”.
Dit lijkt wel een fameuze prestatie, maar eigenlijk gaat het hier om een veelvuldig voorkomende formulering op Romeinse grafmonumenten: uit het ganse gebied van het vroegere Romeinse Rijk zijn zo’n 493 opschriften gekend met dergelijk (of gelijkaardig, maar minder frequent voorkomend: “sine ulla contumelia”, “sine discordia”, “sine ulla offensa”…) opschrift.
(zie hiervoor: TYCHE, Beitrage zur Alten Geschichte, Papyrologie und Epigraphik, Band 27, 2012, pag. 1-46; & Charles Pietri, Inscriptions funéraires latines, pag. 1417).
In het midden van deze wand zien we een ingekaderde herdenkingsplaat van Clemens XI.
Een andere inscriptie (uiterst links, op halve hoogte):
D(is) · M(anibus) · A(ulus) · LARCIVS ADIVTOR · FECIT
MONVMENTVM SIBI · ET · SVIS · LIBERTIS ·
LIBERTABVSQVE · POSTERISQVE EORVM · HOC M(onumentum) VETO · VENIRI · VETO DONARI
“Aan de Goddelijke Schimmen, Aulus Larcius Adiutor, maakte [dit] monument voor zichzelf en voor zijn vrije mannen en vrouwen en hun afstammelingen. Ik verbied dat dit monument wordt verkocht, ik verbied dat dit wordt weggegeven.”
D · M · = Dis Manibus. (of: D · M · S = Dis Manibus Sacrum).
Een Romeins grafschrift begint bijna altijd met die formule. De ‘Manes’ zijn de onsterfelijke geesten (zielen/schimmen) van de afgestorvenen en/of de voorouders.
Dus vrij vertaald: D · M · = ‘aan de doden-geesten’.
ADIUTOR is een veel voorkomende Romeinse naam, maar kan ook wijzen op een functie of titel (‘helper’). In dit geval wordt hier niet vermeld van wie of wat hij helper zou geweest zijn.
In de muren van het portaal van de kerk werden een heleboel oude fragmenten en restanten ingemetseld. Die artefacten werden gerecupereerd uit de catacomben, de vroegchristelijke begraafplaatsen.
De onderkant van de muren zijn bekleed met gesculpteerde marmeren platen, plutei genoemd. Het kunnen antieke platen zijn ofwel werden ze vervaardigd voor de eerste kerk en zijn ze in recentere tijden hier geplaatst.
Opmerkelijk is een reliëf dat twee pauwen voorstelt die drinken uit een kelk, een typisch vroegchristelijk symbool.
De drie ingangsdeuren van de kerk zijn omringd door stenen lijsten uit de Keizertijd en komen waarschijnlijk uit de thermen van Caracalla.
Tegenwoordig geven de twee zijdeuren toegang tot de zijbeuken, maar vóór de zestiende eeuw waren deze naast elkaar geplaatst en leidden ze naar het middenschip.
De kardinaal die verantwoordelijk is voor deze wijziging is Marco Sittico Altemps (1534-1591), zoals te lezen is op een inscriptie boven de zijdeuren: “Marcus Syticus Card[inalis] ab Altemps, huius basil[icae] tit[ularis]”. Zijn oorspronkelijke naam was Marc Sittich von Hohenems.
Boven de centrale deur is een tondo met de Griekse letters MPTY, wat staat voor “Moeder van God”.
Tussen de middelste en rechterdeur bevindt zich eveneens een inscriptie:
BRVMASIAE FILI(a)E DVLCISSIM(a)E BENEME
RENTI QV(a)E VIXIT ANN I M(e)N(sibus) VIIII IN PACE
Aan Brumasia, beminde dochter, die [deze inscriptie] wel verdient,
Zij leefde 1 jaar en 9 maanden. [Zij rust in] vrede
De duif en de uitdrukking IN PACE tonen aan dat het hier om een christelijke tekst gaat.
De rechter zijdeur komt uit op de onderste etage van de campanile, waar een groot houten kruis en twee herinneringsplaten te zien zijn van jubileumjaren, deze van 1900 en 2000.
Tegen de linkermuur van de narthex staan twee sarcofagen.
Op de sarcofaag rechts bevindt zich een zeer realistische leeuw. Het is de heraldische leeuw van de Papareschi-familie waartoe ook paus Innocentius II behoorde.
De sarcofaag dateert vermoedelijk uit de twaalfde eeuw, de tijd waarin deze paus leefde. Op de sokkel waarop de sarcofaag is geplaatst staat een inscriptie die enkele middeleeuwse kardinalen vernoemt. De sarcofaag links dateert uit de vierde eeuw.
Boven de deur in de linker muur zien we een vijftiende-eeuws fresco dat de Annunciatie voorstelt, een thema dat herhaald wordt op een paneel aan de linker kant van de voorste kerkmuur.
In de volgende bijdragen over de Santa Maria in Trastevere zullen we eindelijk onze eerste stappen zetten in deze bijzonder mooie kerk. Voor wie het gebouw niet kent of er nooit eerder is geweest, zal dan een onvoorstelbare wereld opengaan, een combinatie van kunst, schoonheid, archeologie en devotie.
Tekst en foto’s:
Johan Vanhecke
Oorspronkelijk gepubliceerd door de stichter van S.P.Q.R. op romenieuws.wordpress.com, op 25 mei 2021. Bekijk het origineel.