– Nieuw boek in drie delen
– Fototentoonstelling in Galleria Paolo Antonacci
Zeker niet het grootste maar wellicht wel het mooiste 'geheim' van Vaticaanstad. Dat zijn de vele prachtige fonteinen die zich in dit piepkleine landje bevinden. Verstopt voor het grootste deel van de Romebezoekers, soms zelfs amper gekend door de inwoners en personeelsleden van Vaticaanstad maar vaak bijzonder mooi: de prachtige eindpunten van de watervoorziening die in Rome en natuurlijk ook in Vaticaanstad al vele eeuwen deel uitmaken van de dagelijkse levenswijze.
Zopas werd in de Vaticaanse Musea een boek voorgesteld met als titel Le cento fontane (99+1) del Vaticano (de honderd fonteinen (99 +1) van het Vaticaan). Het is het eerste volume van een driedelige uitgave waarin alle fonteinen van Vaticaanstad worden besproken. Je leest het goed in de titel van dit stukje: er zijn er momenteel een honderdtal in werking. Weinig mensen weten dat en nog minder aardbewoners hebben ze allemaal gezien.
Het gloednieuwe boek telt bijna 300 pagina's en bevat prachtige illustraties en foto's. Er zijn in totaal drie volumes voorzien. Het eerste deel kreeg als titel Fontane nei viali e nel bosco (Fonteinen in de straten en bossen). Bij de voorstelling waren ook aanwezig: ingenieur Pier Carlo Cuscianna (de redacteur van het boek), architect Paolo Portoghesi (directeur van de technische diensten) en archeoloog Giandomenico Spinola.
Dit trio was betrokken bij de restauratie en het in kaart brengen van de fonteinen. Het boek is uitgebracht omdat de meeste toeristen en zelfs Romeinen deze fonteinen helemaal niet kennen. Als extraatje is er in Galleria Paola Antonacci tot 25 april een tijdelijke tentoonstelling te bewonderen over dit onderwerp. De opening van deze tentoonstelling vond gisteren plaats.
De Bijbelse symboliek rond 'water' heeft zich doorheen alle tijden voortgezet in het Vaticaan en in de Vaticaanse tuinen is dan ook geen gebrek aan water. Hoe kan je water beter tonen dan in de vorm van een fontein? De pausen hadden dat ook snel begrepen en door de eeuwen heen kwamen er alsmaar nieuwe fonteinen bij. Op 5 juli 2010 werd de nieuwe grote fontein van San Giuseppe ingehuldigd, meteen de honderdste in de rij.
Dat wilde men op een of andere manier toch vieren en zo ontstond het idee om een boek rond de Vaticaanse fonteinen te maken. Dat bleek echter niet zo eenvoudig. De fonteinen zijn eigenlijk een reeks projecten waarvan de realisatie zich over meerdere eeuwen uitstrekt en als dusdanig een fraaie staalkaart vormen van wat kunstenaars zoals Borromini, Carlo Maderno en Giovanni Vasanzio (Jan van Santen) en hun vele opvolgers hebben verwezenlijkt. Helaas blijft dit moois verborgen voor de meeste mensen en daardoor was de uitgave van een boek noodzakelijk.
Pier Carlo Cuscianna stelt dat er in eerdere publicaties over de Vaticaanse tuinen nooit een studie van het culturele erfgoed dat de fonteinen vormen werd opgenomen. Het zal nog ten minste drie jaar duren vooraleer ook de volgende twee volumes over dit onderwerp zullen verschijnen. Sommige fonteinen hebben een speciaal karakter en zijn van groot historisch belang, zowel op monumentaal als kunstzinnig vlak, andere zijn dan weer van meer recente makelij en niet zelden volkomen onbekend, niet alleen bij het grote publiek maar ook bij mensen die frequent in het Vaticaan komen of er dagelijks werken.
Volgens Paolo Portoghesi is het boek het resultaat van een collectieve passie. Het christelijke Rome kreeg die passie overgeleverd uit de oudheid. Ook toen al vormden de aquaducten haast letterlijk de levensaders van de stad. Giandomenico Spinola zei tijdens de voorstelling van het boek dat water en fonteinen behalve het uitstralen van prestige en schoonheid ook meditatie symboliseren. De archeoloog verwees daarbij naar de lange weg die het Vaticaanse water aflegt. De Vaticaanse tuinen worden al eeuwenlang bevoorraad door water afkomstig uit het meer van Bracciano, zo'n 30 km ten noordwesten van Rome.
Pas drie jaar geleden is het nymfaeum ontdekt dat rond de bronnen van dit aquaduct was gebouwd (zie ons bericht in februari 2010). Deze watervoorziening liet in de oudheid ondermeer de watermolens draaien voor het malen van graan en voorzag de omgeving van Trans Tiberim (het huidige Trastevere) van drinkbaar water. Het water uit de Fontana dell'Acqua Paola in Trastevere op de Gianicolo-heuvel wordt nog steeds vanuit het Lago Bracciano aangevoerd doorheen het oorspronkelijke ondergrondse aquaduct van Trajanus en mondt uit in een groot granieten bassin dat hier in 1690 door Carlo Fontana werd bijgebouwd.
Het bassin ligt onder zes granieten zuilen, waarvan er vier afkomstig zijn uit de vorige Sint-Pietersbasiliek en oorspronkelijk op het Forum Romanum stonden. Het waterbassin voedt op zijn beurt kleinere fonteintjes in de stad. Het water waarmee de Vaticaanse tuinen worden besproeid en alle fonteinen in Vaticaanstad voeden is eveneens afkomstig van deze bron.
De Aqua Traiana was het tiende aquaduct dat in Rome werd gebouwd. Voordien kreeg de wijk Trans Tiberim alleen drinkbaar water aangevoerd van aquaducten op de oostelijke oever van de Tiber, dat via pijpleidingen aan bruggen naar de wijk moest worden gebracht. In de 1ste eeuw was de bevolking in Trans Tiberim echter al vrij sterk toegenomen en dat maakte de aanvoer van veel meer water noodzakelijk. Het reeds bestaande Aqua Alsietina aquaduct had ook Trans Tiberim als eindpunt, maar voerde ondrinkbaar water aan dat alleen kon worden gebruikt voor het vullen van de Naumachie van Augustus en voor de landbouw.
Het grootste deel van de Aqua Traiana lag op grondniveau, pas bij het naderen van de stad ging het aquaduct op arcaden boven straatniveau verder. De maximale hoogte van het aquaduct was zes meter. Doordat het hoofdreservoir op de top van de Gianicolo stond, kon men de kracht van het naar beneden stromende water gebruiken om een aantal watermolens aan te drijven, die voor de industrie werden gebruikt. De kracht van het water was groot genoeg om ook de wijken van de stad op de oostelijke oever en het Vaticaan te bedienen. Via de leidingen aan de bruggen kwam zo ook voor het eerst water van de westelijke oever het stadscentrum binnen. Het belangrijkste eindpunt waren de Thermen van Trajanus op de Oppius, die de keizer gelijktijdig had laten bouwen.
Een gedeelte van dit aquaduct staat nog steeds overeind, ondermeer langs de Via Aurelia, maar ook ondergronds zijn restanten teruggevonden. In tegenstelling tot de andere aquaducten, zijn er van de Aqua Traiana niet zoveel details over bekend. Dit komt doordat dit aquaduct pas werd gebouwd nadat de Romeinse schrijver Frontinus zijn beroemde standaardwerk over de Romeinse watervoorziening al had geschreven, de aquis urbis Romae, ook bekend als de aquae ductu. Daarin wordt de geschiedenis en de capaciteit van de verschillende aquaducten nauwkeurig beschreven.
Vanaf vandaag kan je ook een bezoek brengen aan de tentoonstelling Le cento fontane (99+1) del Vaticano in Galleria Paolo Antonacci voor een kennismaking met de schitterende foto's die Francesca Pompei heeft gemaakt voor het voormelde gelijknamige boek. De foto's zijn in de galerij te bekijken op groot formaat en bieden een persoonlijke kijk op de fonteinen, die zich verborgen en ontoegankelijk voor het grote publiek in het Vaticaan bevinden. De fotograaf schenkt dan ook veel aandacht aan de natuurlijke omgeving van de kunstwerken. Grazia Viva Pozzi maakte voor de galerij bovendien aquarellen van een aantal fonteinen.
Francesca Pompei is geboren in Rome, voltooide de studie filosofie en volgde nadien fotografie. Vervolmaking kwam er na stages bij Associated Press, Azimut en bij werk voor RaiCinema en RaiFiction. Francesca Pompei is sinds 2009 professioneel fotograaf en werd als kunstenaar geselecteerd door MUSAE, het Museo Urbano Sperimentale dâ€x9
9Arte Emergente, waardoor het professionale kunstcircuit in binnen- en buitenland werd ontsloten.
Het artistieke patrimonium van het Vaticaan in beeld brengen is volgens Francesca Pompei nooit een sinecure maar ditmaal was het vooral een uitdaging om de fonteinen, soms nogal ingewikkeld verspreid tussen binnenplaatsen en tuinen, in een mooie, pakkende foto te kunnen vatten.
De tentoonstelling blijft slechts toegankelijk tot 25 april en dit van maandag tot zaterdag van 10 tot 13 uur en van 15 tot 19 uur.
Galleria Paolo Antonacci
Via del Babuino 141
Tel 06 326 516 79
info@paoloantonacci.com
www.paoloantonacci.com
Met dank aan P. Hugo Vanermen, mSC die onze aandacht vestigde op de verschijning van dit boek.
Oorspronkelijk gepubliceerd door de stichter van S.P.Q.R. op romenieuws.wordpress.com, op 8 april 2011. Bekijk het origineel.