In hun nieuwe boek ‘Het visioen van Constantijn’ vertellen de bekende Nederlandse auteurs Jona Lendering (schrijver, historicus en docent) en Vincent Hunink (classicus, vertaler en docent) het (in hun visie) ware verhaal over de eerste christelijke keizer.
In het Romeinse Rijk werden christenen vervolgd en ter dood veroordeeld. Volgens de verhalen kreeg keizer Constantijn in 312 een visioen, bekeerde hij zich tot het christendom, versloeg hij zijn vijanden en begon hij de kerk te begunstigen. Dit was het moment waarop de kerstening definitief begon en de grondslagen werden gelegd voor de latere, christelijke middeleeuwen. De auteurs, beiden gelauwerd op het gebied van de klassieke oudheid, laten in dit rijk geïllustreerde boek aan de hand van bronnen uit die tijd zien dat dit verhaal niet helemaal klopt.
Wie ronddwaalt door een archeologisch museum in Noord-Frankrijk — pakweg in Reims of Straatsburg — kan de enorme hoeveelheid Romeinse sculpturen uit de derde eeuw na Chr. moeilijk ontgaan. Hier een beeldje van de Romeinse god Mercurius, daar afbeeldingen van de oud-Gallische goden Teutates en Rosmerta, even verderop een reliëf van de oosterse lichtgod Mithras. Geen museumbezoeker zal concluderen dat de Romeinse religieuze wereld in deze tijd in een crisis verkeerde.
Desondanks zou alles veranderen. Het verhaal valt samen te vatten in één zin: in de tijd van de christenvervolgingen had keizer Constantijn een visioen, waarna hij zich tot het christendom bekeerde, zijn vijanden versloeg en de kerk begon te begunstigen. Dit was het moment waarop de kerstening begon en de grondslagen werden gelegd voor de christelijke middeleeuwen. Zoals het met dit soort verhalen gaat, is het wat de hoofdlijnen betreft correct, maar (volgens de auteurs) op detailniveau niet.
Daarover gaat dit boek, dat dus geen keizerbiografie is, maar dieper ingaat op de puzzels rond Constantijns visioen. Na enkele inleidende hoofdstukken over de wereld van Constantijn is de kern van dit boek de op pagina 55-78 vertaalde oudste bron over dat visioen: een lofrede die in 310 is uitgesproken in Trier. Na die redevoering komt de eigenlijke vraag aan de orde: hoe is uit dat visioen, dat een heidens karakter had, een christelijke legende kunnen ontstaan?
Dit alles zal af en toe worden onderbroken door uitleg over de wijze waarop oudheidkundigen tot hun conclusies komen Het eerste advies dat mensen krijgen die schrijven voor het grote publiek — “laat de ‘aannemelijks’, de ‘mogelijks’ en de ‘denkbaars’ maar achterwege” — wordt in dit boek dus opzichtig genegeerd. Sterker nog: het gaat er hierom enkele complicaties te tonen waar oudheidkundigen tegenaan lopen.
Of de in dit boek geboden reconstructie klopt? Natuurlijk zou het aardig zijn als ze juist was: Constantijn heeft een heidens lichtvisioen gehad en is dit, doordat hij steeds vaker met christenen te maken kreeg, anders gaan interpreteren. Niet Constantijn veranderde het Romeinse Rijk, het christendom veranderde Constantijn.
Misschien is het inderdaad wel zo gegaan, maar de voornaamste boodschap van dit boek is te tonen dat de puzzel slechts beperkt oplosbaar is. Wie de oudheid bestudeert, merkt dat zelfs een belangrijke historische gebeurtenis in een goed gedocumenteerde periode lastig te duiden is. Laten zien wat niet en wat wel te weten valt, dat is de ambitie van dit boek.
Jona Lendering is historicus en werkzaam in de wetenschapsvoorlichting. Vincent Hunink is als classicus verbonden aan de Nijmeegse Radboud Universiteit en publiceert met grote regelmaat vertalingen van vooral Latijnse teksten. Ze werkten eerder samen aan Velleius Paterculus’ Romeinse geschiedenis en een verzameling teksten van Tacitus over de oude Germanen, In moerassen en donkere wouden.
Het visioen van Constantijn
Auteurs: Jona Lendering, Vincent Hunink
Aantal pagina’s: 176
Uitgeverij: Omniboek
Eerste druk: april 2018
ISBN 10 9401913099
ISBN 13 9789401913096
Prijs: 17,50 euro
Oorspronkelijk gepubliceerd door de stichter van S.P.Q.R. op romenieuws.wordpress.com, op 21 mei 2018. Bekijk het origineel.