19 september 2024 —
Paus Sixtus IV haalde Botticelli, Perugino, Rosselli en Ghirlandaio naar Rome om zijn Sixtijnse kapel te verfraaien. De kunstenaars uit Florence haalden alles uit de kast om in 16 fresco’s het leven van Mozes en Jezus te vieren. Hoe herken je de macht van de paus in de verhalen van Mozes en Jezus?
In 1480 riep paus Sixtus IV de beste kunstschilders uit Florence naar Rome voor een bijzondere opdracht. Hij wilde 16 fresco’s over het leven van Mozes en dat van Jezus voor de nieuwgebouwde Sixtijnse kapel. Pietro Perugino, Sandro Botticelli, Domenico Ghirlandaio en Cosimo Rosselli namen de opdracht aan. Ze schilderden vier ‘proeffresco’s’ over het leven van Jezus. De paus was tevreden en dus mocht het viertal ook de andere werken maken. Uiteindelijk werd ook Luca Signorelli nog aan het team toegevoegd.
Mozes en Jezus
De frescocyclus in de Sixtijnse kapel benadrukt de parallellen in de levens van Mozes en Jezus. Op die manier lieten de kunstenaars de verbinding tussen het Oude en het Nieuwe Testament zien. Zo staan op de linker- en rechterzijwand tegenover elkaar (vooraan beginnend, naast het altaar):
• Mozes’ reis naar Egypte tegenover de Doop van Jezus;
• Werken van Mozes tegenover de Verleiding van Jezus;
• Scheiding van de Rode Zee tegenover Roeping van de apostelen;
• De Wetstafelen tegenover de Bergrede;
• Korachs samenzwering tegenover de Overhandiging van de sleutels,
• en, de Dood van Mozes tegenover het Laatste Avondmaal.
Waarschijnlijk is het de bedoeling geweest dat ook de eerste vier fresco’s over het leven van Mozes verdeeld zouden worden over de vier kunstenaars, maar om een onbekende reden is dit niet gebeurd. Mogelijk werkten Cosimo Rosselli en Pietro Perugino sneller dan de anderen en hebben zij daarom meer werken gemaakt. De fresco’s van Rosselli worden tegenwoordig vaak als de mindere werken uit de cyclus gezien vanwege de beperkte details.
De macht van de paus
Paus Sixtus IV wilde met de frescocyclus ook de macht van de paus als vertegenwoordiger van God op aarde laten zien. Deze boodschap is de basis voor Perugino’s fresco waarin Jezus de sleutel van de hemel overhandigt aan Petrus. Hiermee geeft Jezus de macht over aan de eerste paus. Om de verbinding van de kerkelijke macht met het leven van Mozes en Jezus verder te benadrukken, werden 32 vroege pausen ten voeten uit geschilderd. Die staan in de strook boven de fresco’s, tussen de ramen.
De frescocyclus als een geheel
Hoewel iedere kunstenaar verantwoordelijk was voor zijn eigen fresco’s en werkte met zijn eigen assistenten, hebben ze samen getracht om van de cyclus een geheel te maken. Daarom ligt de horizon in alle werken op dezelfde hoogte. Ook hebben de kunstenaars eenzelfde kleurenpalet gehanteerd. Rosselli is de enige die veel bontere kleuren heeft gebruikt.
De meeste fresco’s zijn ook opgedeeld in drie verticale zones (links, midden, rechts) die elk een ander gebouw of landschap als achtergrond hebben. Dit bood de gelegenheid om in één fresco verschillende taferelen uit hetzelfde Bijbelverhaal weer te geven. Daarom staan Jezus en Mozes vaak verschillende malen afgebeeld in hetzelfde schilderij. Opnieuw lijkt Rosselli de enige die hiervan afwijkt. Zijn composities lijken minder geordend en bestaan niet altijd uit drie herkenbare delen.
Florentijnen in Rome
Deze werkwijze waarbij verschillende gebeurtenissen in hetzelfde landschap worden weergegeven, is typisch voor de Florentijnse schildertraditie. Mogelijk zijn deze complexe composities de reden geweest om kunstenaars uit Florence te vragen. Maar mogelijk is de reden ook veel simpeler. Ghirlandaio en Perugino hadden immers eerder voor de paus gewerkt in de Vaticaanse bibliotheek en de Sint-Pietersbasiliek; mogelijk hebben zij een aantal collega’s gevraagd. Ghirlandiao, Perugino, Botticelli en Luca Signorelli zijn allemaal opgeleid in het atelier van Andrea Verrocchio. Waarschijnlijk kenden zij elkaar dus goed.
Schade
Van de oorspronkelijke cyclus van 16 fresco’s die de vier wanden van de kapel sierden, zijn alleen de twaalf werken op de twee zijmuren bewaard gebleven. De fresco’s op de achtermuur over het leven van Mozes (het dispuut over zijn lichaam) en Jezus (de wederopstanding) raakten beschadigd en werden rond 1560 vervangen door werken van Hendrick van den Broeck en Matteo da Lecce. Deze nieuwe fresco’s hebben een andere opbouw en zijn van beduidend lagere kwaliteit. Ook de twee fresco’s op de altaarmuur moesten plaats maken. Ze werden vervangen door het beroemde fresco over het Laatste Oordeel van Michelangelo. Hierdoor zijn de verhalen over Jezus en Mozes helaas niet meer compleet.
Michelangelo krijgt in de Sixtijnse kapel vaak de meeste aandacht met zijn overweldigende schildering op het gewelf (Genesis) en op de altaarwand (het Laatste Oordeel). Daardoor worden de schitterende fresco’s van Botticelli, Perugino en Ghirlandaio weleens over het hoofd gezien. Maar ze verdienen echt wel méér bewondering.
met dank aan clublid André De Kimpe voor deze bijdrage
foto’s: Wikimedia