De Tiber in Rome was in de oudheid en in het verleden regelmatig de oorzaak van talrijke rampen en overstromingen. Wie dichtbij het Pantheon eens langs de artistiek zeer rijke kerk Santa Maria sopra Minerva wandelt (die met het olifantje van Bernini op het pleintje) ziet buiten rechts op de gevel een aantal stenen markeringen. Met die gevelstenen wordt de hoogte van het waterniveau bij opeenvolgende Tiber-overstromingen doorheen de eeuwen aangegeven. Sommige aanduidingen hangen angstwekkend hoog. Je kan je alleen maar voorstellen hoe het geweest moet zijn toen de stad op die plek, tot op zo’n niveau overstroomd was. Ook elders in de stad vind je dergelijke alluvione-plakkaatjes regelmatig terug, als bewijs dat de Tiber een rivier is om terdege rekening mee te houden. De rivier trad eeuwenlang voortdurend buiten haar oevers, tot ze begin 1877 werd ingemuurd. Deze gigantische werken duurden tot in 1926. De enorme muren die nu de Tiber in bedwang houden, strekken zich uit over een lengte van 8 km. Voordat de Tiber werd ommuurd, was de rivier vlot bevaarbaar en had hij drie haventjes. In Ponte Sisto, stroomopwaarts, is tussen de bogen een ronde opening uitgespaard. Vroeger werd er alarm geslagen wanneer het water dat oog bereikte.
De Tiber (in het Italiaans Tevere en in het Latijn Tiberis) ontspringt in de Toscaanse Apennijnen, doorstroomt de regio’s Umbrië en Lazio en mondt uit ten zuidwesten van Rome, bij Lido di Ostia, in de Tyrrheense Zee. De rivier is 393 km lang en heeft enkele zijrivieren: Nera, Aniene, Chiascio en Paglia. Van de twee delta-armen is de zuidelijke, Fiumara, grotendeels verzand; de andere, Fiumicino, is gekanaliseerd. De snel stromende rivier voert grote hoeveelheden sediment mee, ten gevolge waarvan het water groengrijs van kleur is en de monding zich door afzetting van dit materiaal jaarlijks ongeveer 3 meter zeewaarts verplaatst. De naam Tiber (Tevere) zou afkomstig zijn van de riviergod Tiberinus die een heiligdom had op het Tibereiland, wat zou verklaren waarom het Isola Tiberina wordt genoemd en niet Isola Teverina. Andere bronnen zeggen dat de naam komt van koning Tiberinus, die in de rivier werd begraven en die vanaf dan naar hem werd genoemd. De naam is zeker niet afkomstig van keizer Tiberius zoals sommigen weleens vertellen.
Hoewel Rome, qua ligging, op een ideale plaats is gebouwd, kreeg de stad al in de oudheid af te rekenen met herhaaldelijke overstromingen van de Tiber, die vaak grote schade aanrichtten, pakhuizen met graanvoorraden vernietigden en voor veel ellende zorgden. Daardoor ontstond al snel de verering van de riviergod Tiberinus of Volturnus, die op het Tibereiland een heiligdom had.Van de acht antieke bruggen in Rome zijn de Pons Fabricius (62 v. Chr.) en de Pons Cestius (46 v. Chr.) naar dit Isola Tiberina nog steeds in gebruik. Beide bruggen verbinden het eiland met de stad, hierover zo meteen wat meer. Toen het meegevoerde slib de haven van Ostia ten zuiden van de monding deed verzanden, liet keizer Claudius de Portus Augusti of Romanus ten noorden van de Tibermond graven. Ook een nieuwe doorgraving naar zee (fossa Traiana), die in de Tiberdelta een kunstmatig eiland (Insula sacra) vormde, kon deze haven niet van verzanding redden.
De Ponte Fabricio (62 v. Chr.), ontleent zijn naam aan Lucius Fabricius, hoofdopziener der wegen, die hem ter vervanging van een andere brug liet construeren. De oorspronkelijke brug stond ook bekend als Pons Judaeorum (Jodenbrug) omdat hij naar het jodenkwartier leidde. Richting Trastevere ligt de Ponte Cestio (46 v. Chr.). Een klein beetje verderop zie je een stuk van de oudste Romeinse brug, de Pons Aemilius uit 179 v. Chr. Het was de eerste stenen brug en de allereerste ter wereld die met bogen werd gebouwd. Ze werd gebouwd door censor Marcus Aemilius Lepidus en stond model voor alle latere boogbruggen. Oorspronkelijk was het een houten brug op stenen pijlers, pas in 142 v. Chr. werden de drie stenen bogen aangebracht. Twee ervan werden in 1885 afgebroken voor de aanleg van de Ponte Palatinbo. De brug werd in 23 en 22 v. Chr. zwaar beschadigd door overstromingen. In 21 v. Chr. werd ze reeds gerestaureerd door Lepidus en Lollius.
In 1598 was het opnieuw prijs, ditmaal ging het om de misschien wel grootste overstroming die Rome ooit heeft gekend. Het waterpeil van de Tiber steeg van 5 tot 20 meter, een nabijgelegen kerk werd verwoest en zo’n 4.000 mensen vonden de dood. Ook de brug werd grotendeels verwoest. Na die ramp kreeg ze de naam Ponte Rotto (kapotte brug). De resten van deze eerste stenen brug kan je vandaag nog altijd zien. Als je naar de restanten van deze brug kijkt, is het fascinerend om te beseffen dat je op dat moment deel uitmaakt van zo’n 2000 jaar Tiber-geschiedenis. Iets verderop zie je overigens ook de cloaca maxima, de oudste riool van Rome, uitmonden in de Tiber.
Aan de voet van de Spaanse Trappen, staat de bekende Fontana della Barcaccia. Die is in 1628 ontworpen door Pietro Bernini, de vader van de veel meer bekende en beroemde Gian Lorenzo. Een zoveelste overstroming van de Tiber had bij de grote overstroming van 1598 een kleine schuit, een barca, tot op deze plaats laten afdrijven. Dat was zo uitzonderlijk dat de mensen er nog jarenlang over spraken. Bernini de oudere ontleende aan dit verhaal z’n inspiratie voor het ontwerp van zijn barcaccia. Overstromingen van de Tiber hebben steeds invloed gehad op het verloop van de geschiedenis. In de moderne tijd hebben nog overstromingen plaatsgevonden in 1870 en 1900.
Ondanks het zwemverbod bestaat nog steeds de uit 1946 daterende gewoonte dat jongeren op nieuwjaarsdag van de iets noordelijker gelegen Ponte Cavour (bij het mausoleum van Augustus en de Ara Pacis) in de Tiber duiken. Dit spelletje is officieel verboden maar niemand die zich dat aantrekt. Er zijn altijd wel een aantal waaghalzen die de sprong riskeren. Moest het nu 1 januari zijn, zou zelfs de meest onverschrokken durver wel twee keer nadenken….
Oorspronkelijk gepubliceerd door de stichter van S.P.Q.R. op romenieuws.wordpress.com, op 14 december 2008. Bekijk het origineel.