Een trouwe lezer maakte ons begin april attent op een bericht in de Romeinse krant Il Messaggero waarin werd gemeld dat de resten van de Tempel van Quirinus gevonden waren onder Palazzo Barberini. Dat was op z’n minst een opmerkelijk bericht omdat die tempel tot dusver altijd gesitueerd is in de tuinen van het Palazzo del Quirinale, vandaag de ambtswoning van de Italiaanse president. In de vakpers bleef het vrij stil rond deze ontdekking. We gingen dan maar even luisteren naar de man die de vondst bekendmaakte. Die is zeker van zijn stuk. Onder Palazzo Barberini zijn het in het verleden wel meer ontdekkingen gedaan. Zo werd er op deze plek in 1936 per toeval een Mithras-heiligdom ontdekt.
De jongste jaren gebeuren er in Rome met de regelmaat van de klok spectaculaire vondsten. Het is misschien zo dat men dat allemaal een beetje gewoon wordt. De nieuwe locatie van de Tempel van Quirinus is echter belangrijk nieuws. Niet alleen gaat het om een zeer oud gebouw, de vondst betekent ook dat men de kaart van het Oude Rome alweer moet hertekenen. Hoewel een aantal archeologen nog niet met zekerheid durven zeggen dat het wel degelijk om de Quirinus-tempel gaat, is Filippo Coarelli, de man die het nieuws wereldkundig maakte, zeker van zijn stuk.
Nu is Coarelli (76) niet de eerste de beste. De geboren Romein is professor emeritus in de oud-Griekse filologie en Romeinse oudheid aan de universiteit van Perugia. Hij heeft talrijke publicaties op zijn naam staan en geldt als één van de meest vooraanstaande experts op het gebied van de vroege geschiedenis en de topografie van het Oude Rome. Hij haalde in 1961 zijn diploma van archeoloog aan de universiteit van Rome en werd vervolgens assistent van de befaamde archeoloog Ranuccio Bianchi Bandinelli. Coarelli maakte tijdens zijn carrière talrijke opgravingen mee en wordt tot de meest ervaren mensen in zijn sector gerekend. Hij kreeg internationale bekendheid door zijn archeologische stadsgidsen over Rome en Pompeii.
De voorbije weken gaf Filippo Coarelli in Palazzo Massimo alle Terme een reeks lezingen over nieuwe ontdekkingen die de voorbije jaren in Rome gebeurden. Na afloop staat hij belangstellenden uit het publiek graag te woord en treedt hij graag in discussie met het publiek.
De Tempel van de god Quirinus, een enorm gebouw dat volgens de overlevering en de meest gangbare hypothese was opgetrokken op de Quirinaal-heuvel, vindt zijn oorsprong in de stichting van Rome. De tempel werd herbouwd door zowel Julius Caesar als keizer Augustus. Coarelli verduidelijkte ondermeer hoe hij tot de conclusie komt dat de algemeen aangenomen locatie steeds verkeerd is geïnterpreteerd. Het monumentale complex dat de tempel vroeger moet geweest zijn bevindt zich op de plek waar vandaag het Palazzo Barberini en de omliggende tuinen zich bevinden en zeker niet onder de tuinen van het Quirinaal. Het complex bevond zich ruwweg tussen de Via Barberini en de Via delle Quattro Fontane, aldus Coarelli.
Hij vond aanwijzingen in de studie van de resultaten van een hele reeks opgravingen, waarvan eentje zelfs dateerde uit 1901. Heel wat resultaten en opzoekingswerk, ook recent materiaal, is nog steeds niet gepubliceerd. Coarelli reconstrueerde uit al dat materiaal een heleboel aanwijzingen die tot zijn conclusie hebben geleid. Zijn onderzoek heeft lang geduurd en de ontcijfering van de archeologische puzzel was niet eenvoudig. Vandaag is Coarelli echter formeel. Tijdens werkzaamheden aan Palazzo Barberini zijn massieve muren blootgelegd en een aantal ondergrondse kamers met fresco’s en mozaïeken. De muren en de kamers zijn met zekerheid geïdentificeerd als de onderbouw van de tempel van Quirinus. Precies dezelfde delen van massieve fundamenten en muren werden ook gevonden aan de zijde van de Via Barberini. De archeologen hebben aan de hand daarvan de afmetingen van het complex uit de oudheid vrij precies kunnen situeren.
De ontdekking van Coarelli betekent dat een heleboel boeken en kaarten moeten worden aangepast. In 2007 vond er in Palazzo del Quirinale nog een tentoonstelling plaats over de Tempel van Quirinus. Archeoloog Andrea Carandini, een leeftijdsgenoot van Coarelli en eveneens een befaamd archeoloog, publiceerde bij die gelegenheid de resultaten van een onderzoek dat met hoogtechnologische middelen, waaronder bodemscans, was uitgevoerd in de tuinen van het Quirinaal. Hij reconstrueerde de tempel precies onder het huidige presidentieel paleis.
Wat zit daar dan wel in de grond? Filippo Coarelli ontkent niet dat er onder het Palazzo del Quirinale ongetwijfeld oude resten van Romeinse monumenten te vinden zijn. Het zou abnormaal zijn indien dit niet het geval was. Maar Coarelli meent dat het om een heel ander gebouw gaat. In 1901 werd de Quirinaal-tunnel uitgegraven. Bij die werkzaamheden gebeurden tal van ontdekkingen die volgens de normen van die tijd verrassend goed werden gedocumenteerd.
Men slaagde er in om de meeste voormalige bouwwerken te identificeren aan de hand van buizen en stenen met inscripties. Van een mogelijke Quirinus-tempel werd toen niets gevonden, het ging voornamelijk om woningen. Wel werd een inscriptie ontdekt die verwees naar de Tempel van Quirinus, die zou gebouwd zijn op (of uitkijkend op) de Quirinaal-heuvel. Die vondst is volgens Coarelli een eigen leven gaan leiden, zodat jarenlang verkeerd is geïnterpreteerd dat de tempel gesitueerd was op de plek waar de inscriptie werd gevonden.
De tempel van Quirinus werd gebouwd door Lucius Papirius Cursor, een Romeinse politicus en militair uit de 3de eeuw v. Chr. Zijn vader, die zelfde naam droeg, was vijf keer consul en twee keer dictator geweest. De zoon bracht het tot consul in 293 v. Chr., samen met Spurius Carvilius Maximus. Hij vocht dat jaar tegen Samnieten. De Samnieten waren een volk uit het zuidelijke deel van de Apennijnen, dat lange tijd een geduchte vijand van de Griekse kuststeden in Zuid- Italië was. Toen de Romeinen hun invloed naar deze streken uitbreidden, kregen zij ook met hen te maken. Tussen 343 v.Chr. en 290 v. Chr. zouden de Romeinen niet minder dan drie Samnitische Oorlogen uitvechten.
Lucius Papirius veroverde de stad Duronia en won vervolgens een slag bij Aquilonia, waarna hij de stad Saepinium in nam. Terug in Rome mocht hij voor zijn overwinning een triomftocht houden en bouwde daarna de eerste Tempel van Quirinus, dit als uitvoering van een wens van zijn vader. Die had als dictator tijdens een grote veldslag de bouw van een tempel aan de god Quirinus beloofd indien die hem de overwinning zou bezorgen. De tempel werd versierd met de oorlogsbuit van de Samnieten.
Vóór de tempel liet hij een zonnewijzer plaatsen, de eerste in de stad. Na zijn triomftocht trok hij met zijn leger naar het winterkwartier in Samnium en keerde terug naar Rome on de consulaire verkiezingen voor 292 te leiden. Hij werd in dat jaar zelf tot praetor gekozen. In 272 werd hij voor de tweede maal tot consul gekozen, wederom met Carvilius Maximus. Samen vochten zij alweer tegen de Samnieten, de Lucanii en de Bruttii. Papirius veroverde de belangrijk stad Tarentum en mocht voor zijn overwinningen zijn tweede triomftocht houden.
De tempel van Quirinus wordt beschouwd als één van de oudste tempels van de stad. Volgens de overlevering werd er reeds in de 6de eeuw v. Chr. een heiligdom gebouwd, nadat Romulus in een visioen was verschenen aan Julius Proculus, die daarin de opdracht kreeg een schrijn voor de stichter van de stad in de verschijning van de god Quirinus te bouwen. De tempel van Lucius Papirius Cursor heeft er niet zo lang gestaan. Reeds in 206 v. Chr. werd het gebouw door de bliksem getroffen en zwaar beschadigd. In 49 v. Chr. brandde de tempel gedeeltelijk af en het zou duren tot 16 v. Chr. vooraleer Augustus de opdracht gaf een nieuwe tempel voor Quirinus op te richten. Na de heropbouw door Augustus was het een van de grootste tempels van de stad. De tempel was een dipteros-type in de Dorische orde met acht zuilen aan de voorkant (octastyle). De tempel was waarschijnlijk aan alle zijden omsloten door een porticus.
In de tempel moet zich ook een standbeeld bevonden hebben van Gaius Julius Caesar. Vóór de tempel groeiden twee mirtebomen waarvan er eentje bekendstond als patricisch en de andere als plebejisch. De patricische boom was volgens de legende altijd groter tot de Bondgenotenoorlog aan het begin van de 1ste eeuw v. Chr., toen deze wegkwijnde terwijl de plebejische boom tot bloei kwam. Het Bellum soci(or)um of Marsicum bellum (Bondgenotenoorlog, van 91 tot 88 v. Chr.) was een bloedige burgeroorlog, door een groot deel van Midden- en Zuid-Italië gericht tegen Rome en de rest van Italië. Hij werd gevoerd met de bedoeling voor alle inwoners van Italië het volwaardige Romeinse burgerrecht te verkrijgen.
De tempel bestond zeker tot in de 4de eeuw na Chr., maar is in de eeuwen daarna verdwenen. In de buurt van de tempel stond ook nog een klein schrijn dat gewijd was aan Quirinus. Dit was het sacellum Quirini. De Porta Quirinalis ontleende daaraan zijn naam, maar het is ook mogelijk dat de naam van deze stadspoort gewoon afkomstig was van de grote tempel. Misschien bevond het schrijn zich nog net op de plaats van de huidige Quirinaal-tuinen en is de destijds ontdekte inscriptie van dit gebouwtje afkomstig. Met absolute zekerheid zullen we het wellicht nooit weten.
Archeologen hebben een goed idee van hoe de oorspronkelijke tempel er heeft uitgezien dankzij een marmeren reliëf dat in 1901 werd opgegraven vlakbij de huidige Piazza della Repubblica, toen nog Piazza Esedra. Op het marmeren tablet bevindt zich een vrij gedetailleerde afbeelding van de tempel. Het fragment bevindt zich nu in de magazijnen van Palazzo Massimo alle Terme.
Ook in De architectura , de beroemde verhandeling geschreven door de Romeinse architect Vitruvius als een gids voor bouwprojecten, staat een vrij nauwkeurige beschrijving van de tempel van Quirinus. De architectura is een van de belangrijkste bronnen van de moderne kennis van de Romeinse manier van bouwen, planning en het ontwerp van constructies, zowel grote (aquaducten, gebouwen, baden, havens) als kleine (machines, meetapparatuur, instrumenten). Het is waarschijnlijk geschreven omstreeks 15 v. Chr. en is de enige eigentijdse bron over klassieke architectuur die het in zijn geheel heeft overleefd. Verdeeld in tien hoofdstukken behandelt het bijna elk aspect van de Romeinse architectuur.
Oorspronkelijk gepubliceerd door de stichter van S.P.Q.R. op romenieuws.wordpress.com, op 12 juni 2013. Bekijk het origineel.