Na de start van de belangrijke tentoonstelling over het leven en werk van Leonardo da Vinci in de Scuderie del Quirinale in Rome, opende zopas ook in Vaticaanstad een kleinere tentoonstelling die is opgebouwd rond het schilderij van San Girolamo van Leonardo da Vinci (1452-1519). Dit jaar is het vijfhonderd jaar geleden dat de beroemde wetenschapper en uitvinder overleed en dat wordt in heel Italië met allerlei vieringen, tentoonstellingen en speciale evenementen herdacht. De tentoonstelling in Vaticaanstad vindt plaats in de Braccio di Carlo Magno (als je op het Sint-Pietersplein met je gezicht naar de basiliek gekeerd staat, zie je deze zaal in de zuilengalerij aan je linkerzijde) en is gratis te bezoeken tot 22 juni 2019.
Het beroemde schilderij van San Girolamo is het enige doek van Leonardo da Vinci dat zich in de pauselijke kunstcollectie bevindt en zelfs het enige in Rome. Het kunstwerk verlaat slechts zeer uitzonderlijk zijn vaste plaats in de Vaticaanse Pinacoteca en wordt voor de duur van de tentoonstelling in een speciale vitrinekast in de Braccio di Carlo Magno geplaatst met de bedoeling het publiek in dit Leonardo-jaar drie maanden lang te laten kennismaken met dit bijzondere kunstwerk.
Het schilderij (103 × 74 cm) bevindt zich in een high-tech en hermetisch gesloten metalen structuur met air-conditioning. Een sensor bewaakt en regelt permanent de temperatuur en de vochtigheid in de kast. Volgens Barbara Jatta, de directrice van de Vaticaanse Musea is het kunstwerk één van de boeiendste schilderijen van Da Vinci omdat het nooit helemaal werd afgewerkt. Dat heeft wetenschappers de kans geboden om het zorgvuldig te analyseren en om kennis te maken met de verschillende technieken die da Vinci gebruikte.
Op de tentoonstelling is ook een document uit het historisch archief van de kerkfabriek van de Sint-Pietersbasiliek te zien dat getuigt van het verblijf van Leonardo in een appartement in de toen gloednieuwe Villa Belvedere in Vaticaanstad. Paus Innocentius VIII had die villa in de periode 1484-1487 laten bouwen. In 1780 werd de villa verbouwd tot het Museo Pio-Clementino.
De tentoonstelling is volledig opgebouwd rond de geschiedenis van het schilderij San Girolamo nel deserto. De bezoeker komt er alles over te weten, ook welke restauraties en diagnostische interventies het doek onderging. Er wordt tevens dieper ingegaan op de vraag in welke historische en culturele context het schilderij werd gemaakt. Er is geen informatie beschikbaar over de bestemming van het schilderij en in wiens opdracht Leonardo het omstreeks 1480 heeft gemaakt. Het is ook onvoltooid gebleven en bevindt zich als het ware nog steeds in het schetsstadium. Daardoor is het één van de meest raadselachtige werken van de grote schilder, beeldhouwer, uitvinder architect, ingenieur en filosoof.
Op het doek wordt Hiëronymus van Stridon, één van de vier grote kerkvaders van het Westen, afgebeeld in de periode dat deze zich als kluizenaar had teruggetrokken in de Syrische woestijn. Het schilderij beeldt de knielende hoofdpersoon af als een oudere heremiet met in zijn benige hand een steen en aan zijn voet een leeuw. Hiëronymus zou een leeuw zijn tegenkomen die mank liep vanwege een doorn in zijn poot. Hieronymus verwijderde de doorn en verwierf daarmee de trouw van de leeuw die hem vanaf dat moment bleef vergezellen.
Niet enkel da Vinci schilderde dit thema. Vele anderen, waaronder de schilders Giovanni Bellini, Albrecht Dürer, Titiaan, Filippo Lippi en Rembrandt van Rijn zijn met het thema van de heilige Hiëronymus en de leeuw aan de slag geweest. De heremiet van Leonardo is duidelijk uitgeput van het vasten en de eenzaamheid. Hij is gehurkt afgebeeld, met slechts een paar lompen aan zijn lijf, een kalend hoofd waarin de schedel zich aftekent, zijn torso gebogen.
De uitvoeringstechniek van het werk is buitengewoon: olieverf op walnoothout, geschilderd in twee lagen. Leonardo gebruikte penselen maar ook vingerverf, koos voor speciale tinten oker en wat groen. Het doek valt op door zowel de expressieve kracht waarmee Leonardo Sint Hiëronymus heeft afgebeeld: niet als een gecultiveerde geleerde of kerkheilige, maar als een arme kluizenaar die doordrongen is van het geloof. Ook anatomisch is dit werk perfect.
Leonardo’s San Girolamo heeft ook een bijzondere geschiedenis. Het doek is nog in het bezit geweest van de bekende kunstenares Angelica Kauffman (1741-1807) die lange tijd in de hoogste Italiaanse en Britse kringen vertoefde. Later kwam het terecht in de collectie van de Franse kardinaal Joseph Fesch (1763-1839), een halfoom van Napoleon. Volgens een nogal sterk verhaal (waarvan men zich kan afvragen of het waar is, al wordt het ook vermeld in de persnota’s van het Vaticaan) was het aan deze kunstverzamelende kardinaal te danken dat het inmiddels verdwenen schilderij toch kon gerecupereerd worden. Dat gebeurde als volgt.
Het is nooit duidelijk geworden hoe het kon gebeuren, maar na de dood van Angelica Kauffman werd het schilderij in twee delen gezaagd, ongetwijfeld door iemand die totaal geen idee had wat hij in handen had. Het ene deel werd gebruikt als de deur van een kast en door Fesch herontdekt bij een handelaar in oude rommel. Het tweede losgezaagde deel, met het hoofd van de heilige, werd lange tijd door een schoenmaker gebruikt als de bovenkant van een kruk. Ook dat deel wist Fesch na veel speurwerk te recupereren. Na het overlijden van de kardinaal werd het schilderij enkele keren geveild en verkocht en belandde het uiteindelijk zelfs in het pandhuis Monte di Pietà in Rome. Paus Pius IX (1846-1878) die permanent antiquariaten, pandjeshuizen en rommelmarkten liet afschuimen op zoek naar kunstwerken, ontdekte het doek opnieuw en verwierf het in 1856 voor de Vaticaanse Musea.
Er is overigens nooit enige twijfel geweest aan te echtheid van het werk, daarover zijn alle experts het eens. Er zijn teveel overeenkomsten met ander werk van Leonardo om de authenticiteit te kunnen betwisten. Na de tentoonstelling in het Vaticaan zal het kostbare meesterwerk een hele tijd niet meer in Rome te zien zijn. San Girolamo reist daarna naar New York waar het kunstwerk in juli één van de topstukken zal zijn op een tentoonstelling in het Metropolitan Museum of Art. De reis van San Girolamo is dan nog niet ten einde, want in oktober wordt het doek verwacht in het Louvre in Parijs, eveneens voor een grote tentoonstelling over Leonardo da Vinci.
Leonardo. Il San Girolamo dei Musei Vaticani
Braccio di Carlo Magno, Piazza San Pietro, Vaticaanstad
Tot 22 juni 2019
Open op maandag, dinsdag, donderdag, vrijdag en zaterdag van 10 tot 18 uur (laatste toegang om 17.30 uur)
Open op woensdag van 13.30 tot 18 uur (laatste toegang om 17.30 uur);
Gesloten op zondag en religieuze feestdagen
Toegang: gratis
Oorspronkelijk gepubliceerd door de stichter van S.P.Q.R. op romenieuws.wordpress.com, op 3 april 2019. Bekijk het origineel.