In de collectie van het Teylers Museum in Haarlem (Nederland) werden twee zeventiende-eeuwse tekeningen herontdekt die werden gemaakt door Gian Lorenzo Bernini (1598-1680), de bekendste barokkunstenaar uit Italië.
Na een nieuw en grondig onderzoek werd duidelijk dat de tekeningen Allegorie op het Heilige Bloed van Christus en Een kind met een beschermengel aan de kunstenaar die Rome mee vorm gaf kunnen worden toegeschreven.
Bernini is vooral beroemd geworden door zijn dynamische, levensechte beeldhouwwerken. Als kunstenaar en architect heeft hij een grote stempel gedrukt op Rome. Het ontwerp van het Sint-Pietersplein is van zijn hand en overal in Romeinse musea, kerken en fonteinen is zijn werk te bewonderen.
Hij was ook een voortreffelijk tekenaar. Lange tijd werd verondersteld dat Teylers Museum, in het bezit van een grote collectie Italiaanse tekeningen met werken van onder meer Michelangelo en Rafaël, geen originele tekeningen van Bernini had. Nu kunnen twee bladen echter met zekerheid aan Bernini worden toegeschreven.
De herontdekking werd gedaan door Carel van Tuyll van Serooskerken tijdens grondig onderzoek voor een nieuwe bestandscatalogus over Italiaanse tekeningen uit de zeventiende eeuw in Teylers Museum. Die verschijnt op 30 juni. Je leest er meer over onderaan dit artikel.
Van Tuyll, voormalig (hoofd)conservator van Teylers Museum en hoofd van de afdeling prenten en tekeningen in het Louvre, deed meer dan twintig jaar onderzoek naar dit deel van de collectie, die uit 900 tekeningen bestaat.
De twee tekeningen van Bernini maken al ruim 230 jaar deel uit van de collectie. Ze behoren tot de 1.700 tekeningen afkomstig uit de verzameling van koningin Christina van Zweden (1626-1689) en de Romeinse edelman Livio Odescalchi (1658-1713), die Teylers Museum in 1790 van de erven van Odescalchi verwierf. In één klap was het kersverse museum zo een belangrijke groep tekeningen rijker.
De twee bladen waren vroeger al eens toegeschreven aan Bernini, maar dit werd omstreeks 1930 door kunsthistorici verworpen. Zij concludeerden dat de tekeningen van Giovanni Battista Gaulli (1639-1709) waren, een leerling en navolger van Bernini. Van Tuylls recente onderzoek bewijst echter overtuigend dat ze toch door Bernini zelf gemaakt zijn.
Conservator Marleen Ram schrijft over het onderzoek het volgende.
De eerste tekening stelt een allegorie op het Heilige Bloed van Christus voor. De voorstelling is gebaseerd op een visioen van de Heilige Maria Magdalena de’ Pazzi, waarin Christus’ bloed, dat in de tekening overvloedig uit zijn wonden stroomt, wordt geofferd voor de zonden van de mens.
Volgens Bernini’s biograaf Filippo Baldinucci (1625-1696) was de kunstenaar aan het einde van zijn leven geobsedeerd door dit thema. Aan het voeteneind van zijn bed zou een schilderij met dit onderwerp hebben gestaan, dat er nog stond toen hij in datzelfde bed overleed.
Allegorie op het Heilige Bloed van Christus, Bernini,
ca. 1670, pen en bruine inkt, penseel en bruine inkt,
over zwart krijt op papier, 386 x 247 mm.
In de inventaris van Teylers Museum uit 1854 wordt de tekening beschreven als een eigenhandig werk van Bernini. Deze aanname werd, zoals met zoveel opportunistische, oude toeschrijvingen gebeurde, door kunsthistorici in de twintigste eeuw weer verworpen.
Zij schreven het blad toe aan Giovanni Battista Gaulli (1639-1709), een leerling en navolger van Bernini. Van Tuyll schrijft echter dat recentelijk archiefonderzoek bewijsstukken heeft opgeleverd die de toeschrijving van de tekening aan Bernini juist versterken.
Tot die bewijsstukken behoort de ontdekking van de inventaris van kardinaal Decio Azzolino (1623-1689), waarin ‘un disegno di Christo in croce del Cavalier Bernini’ (een tekening van Christus aan het kruis door de heer Bernini) wordt vermeld.
Zou dit de tekening in Teylers Museum kunnen zijn? Van Tuyll denkt van wel. Azzolino was namelijk bevriend met koningin Christina van Zweden, die hij adviseerde bij het doen van kunstaankopen.
Toen zij in 1689 overleed, erfde de kardinaal haar kunstcollectie. Lang heeft hij er niet van kunnen genieten, want een paar maanden later kwam ook Azzolino te overlijden. De koninklijke erfenis, inclusief een deel van zijn eigen kunstverzameling met daarin de tekening van Bernini, werd door zijn erfgenamen verkocht aan Livio Odescalchi (1658-1713).
Vervolgens verkochten diens erven een deel van zijn collectie, bestaande uit diverse albums met tekeningen en prenten, in 1790 aan Teylers Museum.
Hoe dichter bij de bron, hoe zekerder de toeschrijving van de tekening aan Bernini. Maar, kunnen we er zeker van zijn dat Azzolino een origineel werk van de kunstenaar in handen had? Ook daar heeft Van Tuyll antwoord op.
Azzolino, een actief verzamelaar van eigentijdse kunst, was namelijk de mecenas van Bernini. Wat anders dan zijn eigen werk moet de kunstenaar aan de machtige kardinaal en een van zijn belangrijkste opdrachtgevers hebben gegeven?
Een kind met een beschermengel, Bernini, ca. 1660-65,
pen en bruine inkt, penseel en bruine inkt,
over zwart krijt op papier, 209 x 156 mm.
Ook de tweede tekening van een kind met een beschermengel werd lange tijd door kunsthistorici aan Gaulli toegeschreven. Het blad heeft niet zo’n mooie gedocumenteerde herkomst als de hierboven beschreven tekening, maar sluit volgens Van Tuyll op grond van stilistische overeenkomsten aan bij het getekende werk van Bernini uit de jaren zestig van de zeventiende eeuw.
Kenmerkend voor zijn tekenstijl uit deze periode zijn de dunne, gebroken contourlijnen en de subtiele, met penseel gewassen schaduwpartijen.
Kunsthistorisch onderzoek is geen exacte wetenschap. Elke generatie voegt een ontbrekend stukje toe aan de puzzel. Van Tuyll heeft een essentieel stukje gevonden, waardoor Teylers Museum nu twee tekeningen van Bernini rijker is, besluit conservator Marleen Ram.
De tekeningen zullen van 17 juli tot en met 7 november 2021 (onder voorbehoud) te zien zijn in het Prentenkabinet tijdens de tentoonstelling Barok in Teylers.
Vanaf 30 juni is tevens de voormelde bestandscatalogus te koop (hardcover, bestaande uit twee delen van telkens 384 blz., in cassette).
Het boek The Italian Drawings of the Seventeenth and Eighteenth Centuries in the Teyler Museum (I en II) verschijnt bij Primavera Pers en bevat ongeveer duizend illustraties in kleur.
Het werd geschreven en samengesteld door Carel van Tuyll van Serooskerken en kost 89 euro. (ISBN 978-90-5997-308-4).
Je kan hier een exemplaar reserveren
Oorspronkelijk gepubliceerd door de stichter van S.P.Q.R. op romenieuws.wordpress.com, op 9 april 2021. Bekijk het origineel.