Rome biedt heel wat indrukwekkende zaken maar weinig is zo imponerend als de Tiber wanneer die op het punt staat te overstromen. De rivier bereikt vrijwel ieder jaar wel eens of zelfs meerdere keren het alarmpeil maar het blijft een akelige ervaring te zien hoe het water met niets ontziend geweld door de stad raast. Gelukkig is de Tiber sinds de jaren ’20 van vorige eeuw over een lengte van 8 km volledig ingedamd met metershoge muren, dus blijft de Eeuwige Stad gespaard van toestanden zoals we die momenteel in Engeland meemaken. We kunnen ons vandaag moeilijk voorstellen welke ellende de rivier in vroegere eeuwen heeft veroorzaakt wanneer het water weer eens de stad in stroomde. Het is niet zomaar dat de Romeinen ook vandaag nog altijd met veel ontzag spreken over de Tiber, die eerbiedig wordt omschreven als Il Fiume. Mét hoofdletters, jawel!
Rome weet hoe laat het is wanneer het enkele dagen onophoudelijk regent en er vooral vanuit het noorden van Italië massaal veel regen- en smeltwater wordt afgevoerd. Dat komt allemaal samen in de Tiber die ter hoogte van Rome, niet meer zo ver van de zee, aanzienlijk breder wordt en in kracht toeneemt. De bruggen kraken dan in hun voegen, op het Tibereiland in Rome wordt alle hens aan dek geroepen omdat de gevolgen daar al zeer snel merkbaar zijn en de al eeuwenlang geplaagde Ponte Rotto verdwijnt nog een stuk dieper in het snel stromende water. Alles wat niet goed is vastgesjord, staketsels, loopbruggen, pontons, woonboten of pleziervaartuigjes worden onherroepelijk meegesleurd naar de open zee of stranden in het beste geval ergens tegen een hindernis.
Ook de Aniene, een belangrijke zijrivier van de Tiber, voert enorm veel water aan. De Aniene stroomt vanuit de Abruzzen westwaarts naar de Tiber. De Aniene slingert zich bijna 100 kilometer door het landschap ten oosten van Rome. Bij Tivoli stort de rivier zich op spectaculaire wijze naar beneden in een zowat 160 meter hoge waterval. Ten noorden van Rome, bij de brug van de Via Salaria, stroomt de Aniene in de Tiber. In de Ponte Sisto is tussen de bogen een ronde opening uitgespaard. Vroeger werd er alarm geslagen zodra het water dat oog bereikte. Vandaag wordt het waterpeil in de gaten gehouden via de Idroscalo di Ripetta Roma. Vorige week werd het alarmpeil bereikt. De Civiele Bescherming en indien nodig zelfs het leger worden dan ingezet in afwachting van mogelijke noodsituaties of evacuaties van omwonenden.
Alle toegangen tot de Tiber en de trappen naar de kaaien worden afgesloten met nadar, gele tape en waarschuwingsborden in vijf talen. Romeinen hebben een diep ontzag en veel respect voor hun Tiber en weten hoe gevaarlijk de rivier kan zijn. Maar toeristen vinden een en ander nogal spectaculair en aarzelen soms niet om het allemaal eens van dichterbij te bekijken. Waarbij ze niet beseffen dat ze met hun leven spelen. In het verleden is het meermaals gebeurd dat toeristen werden meegesleurd door het kolkende en woest opspattende water toen ze te dichtbij kwamen om foto’s te maken.
De stad overstroomt wanneer het water meer dan 17 meter hoog komt. De rivier treedt al eeuwenlang voortdurend buiten haar oevers, tot ze vanaf begin 1877 werd ingemuurd en de grootste ellende kon worden voorkomen. Deze gigantische werken duurden tot in 1926. De enorme muren die nu de Tiber in Rome in bedwang houden, strekken zich uit over een lengte van 8 km. Voordat de Tiber werd ommuurd, was de rivier vlot bevaarbaar en had hij drie haventjes.
In de oudheid was de Tiber regelmatig de oorzaak van talrijke rampen en overstromingen. Wie vlakbij het Pantheon eens langs de kerk Santa Maria sopra Minerva wandelt, ziet buiten rechts op de gevel een aantal stenen markeringen. Met die gevelstenen wordt de hoogte van het waterniveau bij een aantal Tiber-overstromingen doorheen de eeuwen aangegeven. Sommige aanduidingen hangen angstwekkend hoog. Je kan je alleen maar voorstellen hoe het geweest moet zijn toen de stad op die plek, tot op zo’n niveau overstroomd was. Ook elders in de stad vind je dergelijke alluvione-plakkaatjes regelmatig terug, als stil bewijs dat de Tiber een rivier is om terdege rekening mee te houden.
De Tiber (in het Italiaans Tevere en in het Latijn Tiberis) ontspringt in de Toscaanse Apennijnen, doorstroomt de regio’s Umbrië en Lazio en mondt uit ten zuidwesten van Rome, bij Lido di Ostia, in de Tyrrheense Zee. De rivier is 393 km lang en heeft enkele zijrivieren: Nera, Aniene, Chiascio en Paglia. Van de twee delta-armen is de zuidelijke, Fiumara, grotendeels verzand; de andere, Fiumicino, is gekanaliseerd. De snel stromende rivier voert grote hoeveelheden sediment mee, waardoor het water groengrijs van kleur is en de monding zich door afzetting van dit materiaal jaarlijks ongeveer drie meter zeewaarts verplaatst. De naam Tiber (Tevere) zou afkomstig zijn van de riviergod Tiberinus die een heiligdom had op het Tibereiland, wat zou verklaren waarom het Isola Tiberina wordt genoemd en niet Isola Teverina. Andere bronnen zeggen dat de naam komt van koning Tiberinus, die in de rivier werd begraven en die vanaf dan naar hem werd genoemd. De naam is zeker niet afkomstig van keizer Tiberius zoals sommigen weleens vertellen.
Hoewel Rome, qua ligging, op een ideale plaats is gebouwd, kreeg de stad dus al in de oudheid af te rekenen met herhaaldelijke overstromingen van de Tiber, die vaak grote schade aanrichtten, pakhuizen met graanvoorraden vernietigden en voor veel ellende zorgden. Daardoor ontstond al snel de verering van de riviergod Tiberinus of Volturnus, die zoals verteld op het Tibereiland een heiligdom had. Van de acht antieke bruggen in Rome zijn de Pons Fabricius (62 v. Chr.) en de Pons Cestius (46 v. Chr.) naar het Tibereiland nog steeds in gebruik. Beide bruggen verbinden het eiland met de stad, hierover zo meteen wat meer. Toen het meegevoerde slib de haven van Ostia ten zuiden van de monding deed verzanden, liet keizer Claudius de Portus Augusti of Romanus ten noorden van de Tibermond graven. Ook een nieuwe doorgraving naar zee (Fossa Traiana), die in de Tiberdelta een kunstmatig eiland (Isola Sacra) vormde, kon deze haven niet van verzanding redden.
De Ponte Fabricio (62 v. Chr.), ontleent zijn naam aan Lucius Fabricius, hoofdopziener der wegen, die hem ter vervanging van een andere brug liet construeren. De oorspronkelijke brug stond ook bekend als Pons Judaeorum (Jodenbrug) omdat hij naar het jodenkwartier leidde. Richting Trastevere ligt de Ponte Cestio (46 v. Chr.). Een klein beetje verderop zie je een stuk van de oudste Romeinse brug, de Pons Aemilius uit 179 v. Chr. Het was de eerste stenen brug en de allereerste ter wereld die met bogen werd gebouwd. Ze werd gebouwd door censor Marcus Aemilius Lepidus en stond model voor alle latere boogbruggen. Oorspronkelijk was het een houten brug op stenen pijlers, pas in 142 v. Chr. werden de drie stenen bogen aangebracht. Twee ervan werden in 1885 afgebroken voor de aanleg van de Ponte Palatino. De brug werd in 23 en 22 v. Chr. zwaar beschadigd door overstromingen. In 21 v. Chr. werd ze reeds gerestaureerd door Lepidus en Lollius.
In 1598 vond wellicht de grootste overstroming plaats die Rome ooit heeft gekend. Het waterpeil van de Tiber steeg toen van 5 tot 20 meter, een nabijgelegen kerk werd verwoest en zo’n 4.000 mensen vonden de dood. Ook de Pons Aemilius werd grotendeels verwoest. Na die ramp kreeg ze de naam Ponte Rotto (kapotte brug). De resten van deze eerste stenen brug kan je vandaag nog altijd zien. Als je naar de restanten kijkt, is het fascinerend om te beseffen dat dit monument deel uitmaakt van ruim 2000 jaar Tiber-geschiedenis. Iets verderop zie je overigens ook de cloaca maxima, de oudste riool van Rome, uitmonden in de Tiber. Aan de voet van de Spaanse Trappen, staat de bekende Fontana della Barcaccia. Die is in 1628 ontworpen door Pietro Bernini, de vader van de veel beter bekende en beroemde Gian Lorenzo Bernini. De voormelde grote overstroming van 1598 had een klein bootje, een barca, tot op deze plaats laten afdrijven. Dat was zo uitzonderlijk dat de mensen er nog jaren nadien over bleven spreken. Bernini ontleende aan dit verhaal inspiratie voor het ontwerp van zijn barcacciafontein die momenteel wordt gerestaureerd. Recenter hebben in Rome nog zeer grote overstromingen plaatsgevonden in 1870 en 1900.
Oorspronkelijk gepubliceerd door de stichter van S.P.Q.R. op romenieuws.wordpress.com, op 14 februari 2014. Bekijk het origineel.