Precies tien jaar geleden kon Rome voor het eerst kennismaken met een volledig nieuw museumconcept: het publiek kon toen op een verbluffende manier een bezoek brengen aan de Domus Romane, de resten van twee Romeinse villa’s die tijdens werkzaamheden waren ontdekt onder Palazzo Valentini, het administratieve hoofdkwartier van de provincie Rome, vlakbij de Piazza Venezia. Na een lange restauratieperiode besliste men de ondergrondse villa’s te tonen op een manier zoals dit tot dan in Rome nog nooit was gebeurd.
Vandaag tref je in vele musea steeds vaker allerlei multimediatools en technologische snufjes aan, maar toen was het nieuw. De technische adviseurs van het concept, Paco Lanciano en Piero Angela kwamen recent bij elkaar om dat feit even te herdenken. Ook de promotors van het project, de vroegere voorzitters van de provincie Rome, Enrico Gasbarra en Nicola Zingaretti, kwamen even meevieren.
De samenkomst gebeurde bij Welcome to Rome, het jongste digitale project in Rome dat twee maanden geleden werd gelanceerd en waarover we al eerder hebben bericht. Ook deze multimedia-tijdreis door de Romeinse geschiedenis en het verleden van de stad is een initiatief van Paco Lanciano en Piero Angela. Het duo is ook verantwoordelijk voor de avondlijke multimediashows Viaggio nei Fori die van april tot november op het Forum van Julius Caesar en het Forum van Augustus worden opgevoerd.
Enrico Gasbarra haalde herinneringen op aan de ontdekking van de Domus Romane onder Palazzo Valentini. Hij raakte in 2004 tijdens renovatiewerken aan het provinciehuis geïntrigeerd door de kelder van het provinciehuis, die tot dan enkel dienst had gedaan als opslagplaats voor documenten.
Hij stuurde er een paar archeologen op af die na de eerste graafwerken al gauw een dichtgegooide schuilkelder uit de Tweede Wereldoorlog ontdekten. Nog dieper vonden ze de resten van een paar behoorlijk goed bewaarde huizen uit de oudheid. Gasbarra wordt nog steeds lyrisch wanneer hij spreekt over het ongelooflijke gevoel toen de ontdekking voor het eerst aan de Italiaanse pers werd gepresenteerd.
Nochtans bestaan er verslagen uit 1902 die melding maken van sporen uit de oudheid die onder Palazzo Valentini werden aangetroffen. Dat is in Rome natuurlijk eerder regel dan uitzondering en de documenten raakten dan ook, al dan niet gewild, in de vergetelheid. De vondst van de ondergrondse ruïnes was dus puur toeval. De archeologische opgravingen brachten gaandeweg steeds mooiere kamers uit de oudheid aan het licht.
Tijdens de opgravingen ontdekten archeologen onder meer een grote paleiszaal, versierd met marmer en een fantastische kleurrijke mozaïek, die bestaat uit minstens een half miljoen steentjes, afkomstig uit alle hoeken van het Romeinse Rijk. De Romeinse huizen, verspreid over een oppervlakte van zowat 1.800 m², dateren uit de tweede tot de vierde eeuw na Christus en bevatten naast zeer goed bewaarde mozaïeken, ook fraaie marmeren vloeren en portico’s.
Ook werd een frigidarium aangetroffen, een koudwaterbad, dat wellicht een private aftakking was of zelfs deel uitmaakte van het thermencomplex van Trajanus. Andere onderdelen van een Romeins badhuis waren het caldarium (het warme bad) en het tepidarium (bad met lauw water). De recente ontdekkingen onder Palazzo Valentini gaven onderzoekers nieuwe inzichten in hoe dergelijke baden functioneerden.
In de eerste eeuw liet keizer Nero zijn Domus Aurea gedeeltelijk op de Colle Oppio bouwen. Jaren later bouwde keizer Titus een openbaar thermencomplex op de restanten van het paleis, dat reeds eerder door een brand was verwoest. Deze brand vernielde de bovenste verdiepingen, alleen de gewelfde zalen op de begane grond bleven gespaard. Aan het begin van de tweede eeuw bouwde de beroemde architect Apollodorus van Damascus nog iets noordelijker de grote Thermen van Trajanus. De bouw begon in 104 en het complex werd op 22 juni 109 ingewijd.
De restanten van de Domus Aurea werden gedeeltelijk gebruikt als fundering voor de thermen. Om een egaal bouwterrein te verkrijgen, werd dit deel van de heuvel op gelijke hoogte gebracht met de onderste verdiepingen van de Domus Aurea. Zo ontstond een groot kunstmatig platform van 330 bij 340 meter waarop de thermen gebouwd werden. De Thermen van Trajanus werden van water voorzien door twee bronnen. De Aqua Traiana is door Trajanus in 109 gebouwd en bracht water van het Meer van Bracciano naar Rome. De tweede bron was het reservoir dat tegenwoordig bekend staat als de Cisterna delle Sette Sale. Dit bouwwerk is bewaard gebleven en werd oorspronkelijk gevoed door een van de aquaducten die bij de Porta Maggiore de stad binnenkwamen.
De Thermen van Trajanus zijn de oudste waarvan het grondplan nog bekend is. Het waren ook de eerste grote keizerlijke thermen en stonden model voor vier later gebouwde complexen: de Thermen van Caracalla (bijna aan het begin van de Via Appia), de Thermen van Decius (Aventijn), de Thermen van Diocletianus (Viminaal) en de Thermen van Constantijn (Quirinaal). Archeologen vermoeden dat het complex toebehoorde aan een rijke en nobele Romeinse familie, wellicht een rechter of een senator. In de woningen bevonden zich ook bibliotheken, keukens en stallen. Er zijn tevens stukken basalt van een Romeinse weg te zien. Eén van de villa’s werd abrupt verlaten na een brand in de vijfde eeuw.
Nadat het opgravings- en restauratiewerk werd afgerond, opende hier een permanente tentoonstelling die in de fraaie archeologische zone zelf werd opgebouwd.Een driedimensionale reconstructie, grafische effecten en filmpjes, samengesteld en ontworpen door kunsthistorici, architecten en archeologen, gecoördineerd door Paco Lanciani en Piero Angela, laten de bezoekers van het ondergrondse complex onder meer zien hoe Romeins metselwerk ontstond en toveren de verdwenen colonnades, badzalen, de woonkamers, het decor, de keukens en de meubels opnieuw tevoorschijn.
De bezoekers maken als het ware een virtuele reis doorheen de voormalige luxueuze Romeinse residenties in het hart van het historische centrum. Doorheen glazen vloeren waarop je kan wandelen zie je de ruïnes van de vroegere huizen, die in semi-duisternis gehuld blijven en waarvan sommige details door opvallende kleuren worden belicht.
Palazzo Valentini biedt sinds 1870 onderdak aan de provinciale administratie van Rome. Het gebouw dateert uit de zestiende eeuw en werd in 1585 opgericht in opdracht van kardinaal Michele Bonelli. Het gebouw bleef lange tijd in handen van de familie Bonelli maar werd in de zeventiende eeuw gedeeltelijk afgebroken en heropgebouwd door Francesco Peparelli in opdracht van de nieuwe eigenaar, kardinaal Renato Imperiali.
In die tijd werd ook de basis gelegd van een grote bibliotheek die uiteindelijk ruim 24.000 boeken zou tellen. Vanaf het begin van de achttiende eeuw werd het pand regelmatig voor korte of langere periodes verhuurd, meestal aan prominente figuren zoals markies Francesco Maria Ruspoli, die hier verbleef van 1705 tot 1713. Ook bekende muzikanten zoals Georg Friedrich Händel, Alessandro Scarlatti en Arcangelo Corelli vonden hier gastvrijheid.
Het gebouw werd in 1752 gekocht door kardinaal Giuseppe Spinelli, die de bibliotheek op de begane grond openstelde voor het publiek. Onder meer de bekende Duitse archeoloog en kunstcriticus Johann Joachim Winckelmann (1717-1768) heeft vaak dankbaar gebruik gemaakt van de enorme informatiebronnen van deze bibliotheek. In 1827 kocht de Pruisische bankier en consul-generaal Vincenzo Valentini het gebouw, vestigde er zijn woning en gaf het zijn naam.
De toegang tot de archeologische site Domus Romane in Palazzo Valentini kon je vroeger via de hoofdingang aan de Via IV Novembre 119/A bereiken, maar bevindt zich tegenwoordig aan de Via Foro Traiano 85, vlak tegenover de zuil van Trajanus. Het bezoek aan de ondergrondse Romeinse woningen duurt een uur en eindigt met een grote 3D-reconstructie van de Romeinse periode en de verschillende stadia die Palazzo Valentini doormaakte, waardoor de bezoeker de diverse historische lagen kan plaatsen in de huidige stedelijke context. De ondergrondse site vormt een mooi voorbeeld van hoe een uniek en waardevol stukje erfgoed uit de oudheid, na zorgvuldige restauratie, een meerwaarde krijgt door het gebruik van nieuwe technologie.
Na je bezoek is het zeker een aanrader een streekwijntje of een streekproduct uit Lazio te proeven in Terre e Domus, de enoteca en het restaurant die zich hier vlakbij in hetzelfde gebouw bevindt, aan de Via Foro Traiano 82. Het is een mooie manier om je vanuit de oudheid meteen weer onder te dompelen in de realiteit van het hedendaagse en lekkere Rome.
Reserveren voor een bezoek aan de Domus Romane is niet verplicht maar wordt sterk aangeraden omdat het aantal mensen dat tegelijk naar binnen mag om veiligheidsredenen behoorlijk beperkt is. Best koop je ook je tickets vooraf. Je kan dat ter plaatse doen (met het risico dat de door jou gewenste dag of het uur niet meer beschikbaar zijn), maar ook online.
Domus Romane di Palazzo Valentini
Via Foro Traiano 85, Rome
www.palazzovalentini.it
Praktische informatie en tickets online
Oorspronkelijk gepubliceerd door de stichter van S.P.Q.R. op romenieuws.wordpress.com, op 21 december 2017. Bekijk het origineel.