Archeologen uit Padua hebben de voorbije maanden de omtrek en fundamenten van Altinum in beeld gebracht, de Romeinse stad die wordt beschouwd als de voorloper van Venetië. Het is één van de weinige oud-Romeinse steden die niet begraven liggen onder het beton van een hedendaagse stad. De restanten liggen verborgen onder maïs- en sojavelden, ongeveer een meter diep. De bewoners van de oude Romeinse stad wisten de moerassige omgeving van de lagune van Venetie met succes te bedwingen, zo laten de foto’s zien. De beelden werden vanop grote hoogte genomen tijdens een ernstige droogteperiode in 2007. Daardoor werden stenen en andere harde materialen (beter) zichtbaar. Op gecombineerde foto’s in gewoon en infrarood licht is perfect te zien waar de bodem het meest compact is, met verborgen stenen en blokken, en waar in de ondergrond gaten en gleuven van waterlopen zitten. De plattegrond toont op die manier muren, poorten, waterwegen, haveninfrastructuur, de straatindeling en monumentale gebouwen, zoals een theater, basiliek en een amfitheater. Die gebouwen stonden naar Romeins gebruik bij elkaar, afgescheiden van de woningen. Er lag een netwerk van rivieren en kanalen rond de stad, en een hoofdkanaal er dwars doorheen, met een verbinding naar het meer.
De restanten liggen verborgen onder maïs- en sojavelden, velen amper een meter diep. In de glorietijd van het Romeinse rijk woonden in deze omgeving rijke Romeinen die hier hun grote villa’s hadden gebouwd. Op grond van de contourenkaart en de interpretatie daarvan, die recent werd gepubliceerd in Science, zouden archeologen dus eigenlijk mogen hopen op sensationele opgravingen. Maar helaas, meer dan fundamenten zijn er niet te vinden, want tijdens de doortocht van veroveraar Attila de Hun werden vanuit Altinum veel bouwmaterialen meegenomen, op weg naar de veiliger eilanden in het meer. Het gaat te ver om van een nieuw Pompeï te spreken, maar de ontdekking van de plattegrondslijnen van het antieke Altinum kan ten minste opmerkelijk worden genoemd. Altinum had een typisch Romeinse indeling. Zo had de stad duidelijk afgescheiden publieke en openbare gebieden, inclusief een forum, een theater en een amfitheater. In principe kunnen archeologen nu in het veld aan de slag. Als er tenminste geld voor beschikbaar wordt gesteld.
Het begint allemaal bij de wankele toestand van het Romeinse rijk in de 5de eeuw. Het is onrustig in het noorden van Italië en het Romeinse leger is niet langer in staat om alle invallen van barbaarse stammen de baas te zijn. Eén van de grootste vijanden is Attila de Hun. Hij was bezig aan een veroveringstocht door Italië en plunderde bijna overal waar hij kwam. Veel mensen rond het kustgebied van het huidige Venetië vluchtten de lagune in en gingen op eilandjes schuilen. Vanuit de verwoeste stad Padua trokken er veel mensen naar het huidige eiland Malamocco in de lagune. De mensen die uit de stad Altinum kwamen vestigden zich op Torcello en bouwden daar later een nieuwe stad. Uiteindelijk werd Attila verslagen door een alliantie onder leiding van het Romeinse leger. Sommige vluchtelingen trokken vanuit de lagune weer terug naar het vasteland. Anderen bleven in de lagune leven omdat ze op het vasteland toch niets meer hadden. Wel had men ontdekt dat het water en de zandbanken een goede verdediging vormde tegen de vijand. Hier, op het huidige Torcello, werd dan ook de basis gelegd voor het ontstaan van Venetië.
Torcello is een klein eilandje, omringd door veel zandbanken en het komt eigenlijk maar net uit boven het waterpeil. Het was op deze plek dat de eerste grote groepen vluchtelingen arriveerden na de vele invallen in de 5de eeuw. Het eiland bleek eigenlijk één groot moeras te zijn. Maar de moerassige grond is wel erg vruchtbaar zodat de opbouw van een nieuw bestaan mogelijk was. De naam Torcello is misschien afgeleid van een oude poort van de stad Altinum, ‘Torcellum.’ Deze poort was gericht op het westen van de lagune, in de richting waar nu Torcello ligt. De naam Torcello kan ook verwijzen naar de vlaktes rond de Po. In de Romeinse tijd werd het woord torcellum ook weleens gebruikt voor het omschrijven van ‘de plaats waar water overstroomt’.
Het was pas in de loop de 6de en 7de eeuw dat er geleidelijk aan steeds meer mensen op Torcello kwamen wonen, al gebeurde dat niet zonder moeilijkheden. Al het leven op het eiland was tussen de 5de en 6de eeuw verwoest nadat er een grote overstroming op Torcello had plaatsgevonden. In 639 begon Isaac, de Byzantijnse gouverneur van Ravenna, met het bouwen van de kathedraal op het eiland. Alle woningen werden in het centrum gebouwd om minder risico te lopen bij overstromingen. De buitenste gebieden van Torcello liepen namelijk bij vloed onder en bij eb was het dan weer een nat en moerassig gebied.
Toch was de ligging van Torcello ideaal. Het eiland ligt namelijk diep in de lagune. Het gebied rondom Torcello is erg overzichtelijk waardoor je alles in de omgeving gemakkelijk kan waarnemen. Hierdoor konden ze aanvallers vanaf het water al van ver zien aankomen en de inwoners alarmeren. Een ander voordeel waren de vele zandbanken. De bewoners van Torcello wisten precies waar alle zandbanken lagen en hoe ze er langs moesten varen. Maar een vijand of buitenstaander kwam al snel vast te zitten op één van de zandbanken. Dat zou voor de latere Venetianen een bijzonder strategische troef worden. De mensen voelden zich verenigd met elkaar omdat ze allemaal naar de eilanden waren gekomen terwijl ze waren gevlucht. Ze hadden dus dezelfde oorsprong en velen bleken ook dezelfde interesses met elkaar te delen. Toch begon men na een tijd op de eilanden te hebben gewoond, te twijfelen aan de veiligheid van de bescherming van het water. Dit had te maken met enkele plunderingen op de eilanden waardoor het onveiligheidsgevoel toenam.
In 697-698 kwam de bisschop van Grado met het voorstel om de macht van Venetië te centreren naar één persoon. Die werd democratisch gekozen en zou ervoor moeten zorgen dat het leven in het hele gebied in goede banen werd geleid. Ze zullen hem de doge noemen, wat leider betekent. De basis voor een lange periode van steeds groeiende welvaart was gelegd. Pas in de 9de eeuw was er sprake van een stad als echte eenheid, wat kwam door de gemeenschappelijke vijanden en door de bouw van meer bruggen tussen de eilandjes. De op zee erg sterke Venetianen, die de Adriatische Zee domineerden, moesten met hun vloot vaak Byzantijnse belangen verdedigen en kregen in ruil hiervoor meer onafhankelijkheid en handelsprivileges. In de 12de eeuw werd de stadstaat Venetië een steeds grotere economische bedreiging voor de concurrerende steden Genua en Pisa en tevens machtiger ten opzichte van Byzantium. In 1204, tijdens de Vierde Kruistocht, plunderde de Repubblica Marinara zelfs Constantinopel en kreeg het een groot gedeelte van het Byzantijnse Rijk in handen.
Hierop volgde een meer dan honderd jaar durende bittere strijd om de macht in de oostelijke Middellandse Zee met concurrent Genua (de zogeheten Chioggia-oorlogen), dat op 13 augustus 1380 uiteindelijk verslagen werd. In de 12de, 13de en 14de eeuw bevond Venetië zich op het hoogtepunt van zijn macht. In 1453 namen de Turken Constantinopel in, waarmee het tij voor de republiek Venetië definitief keerde. Het verloor veel havens en eilanden en raakte daardoor in financiële moeilijkheden. In het begin van de 16de eeuw sloeg Venetië nog een aanval af van een pauselijke liga, gevormd door Frankrijk, Spanje en Duitsland, maar uiteindelijk bleek de republiek te klein ten opzichte van de Europese grootmachten. Ook van belang was de ontdekking van het Amerikaanse continent in 1492, waarbij de nochtans erg zeewaardige Venetianen niet betrokken waren. De 18de eeuw was de laatste eeuw waarin de stad onafhankelijk was, maar deze wordt wel gezien als de meest fascinerende van zijn bestaan. Na de verovering door Napoleon in 1797 verloor de stad voor het eerst in meer dan duizend jaar zi
jn onafhankelijkheid.
Op de website van de BBC vind je een animatiefilmpje, gebaseerd op de Altinum-foto’s:
http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/8177529.stm
Oorspronkelijk gepubliceerd door de stichter van S.P.Q.R. op romenieuws.wordpress.com, op 21 september 2009. Bekijk het origineel.