Even buiten het historische centrum van Rome, niet ver van de luchthaven van Ciampino, is tijdens bouwwerken alweer een fantastische archeologische ontdekking gedaan. Enige tijd geleden werd hier een Romeinse villa blootgelegd die inmiddels definitief toe te schrijven is aan Marcus Valerius Messalla Corvinus die nog samen met Octavianus, de latere keizer Augustus consul is geweest en die ondermeer commandant was tijdens de Slag bij Actium op 2 september 31 v. Chr. voor de kust van Griekenland, waar de vloot van Marcus Antonius en Cleopatra vocht tegen de vloot van Octavianus.
Die vondst was op zich al een bijzondere ontdekking maar wat blijkt nu? De inhoud van de villa is, vermoedelijk door een aardverschuiving, ongelooflijk goed bewaard gebleven. De archeologen waren nog maar pas begonnen met graven toen ze in een buitenbad de Niobe-beelden aantroffen, een verzameling bij elkaar horende beelden van zowat 2 m hoog, die tesamen de legende van Niobe voorstellen. Tot nog toe zijn er al 7 beelden opgegraven.
De sage van Niobe is het onderwerp van twee verloren gegane tragedies, een van Aeschylus en een van Sophocles. Het is wellicht geen toeval dat de beelden precies op deze plek gevonden zijn. Archeologen voorspellen nu al dat de Niobe-beeldengroep na restauratie, herstel en reiniging in de geschiedenisboeken zal belanden als een meesterwerk van de klassieke beeldhouwkunst. We kijken nu al uit naar de eerste tentoonstelling van deze vondsten in Rome, al zal dat helaas nog een hele tijd duren.
Archeologen werden al snel lyrisch toen ze op de bouwplaats aankwamen nadat verveelde bouwvakkers hadden gemeld “dat ze weer eens prijs hadden”. Het werd immers snel duidelijk dat de ontdekking zoveel meer was dan het zoveelste fundament of de resten van een middeleeuwse woning. De villa zelf werd vrij snel met zekerheid geïdentificeerd, ondermeer doordat op diverse plaatsen in stenen en pilaren stempels werden aangetroffen met de inscriptie Valerii Messallae.
Marcus Valerius Messalla Corvinus was na zijn successen in opdracht van Octavianus een rijk en belangrijk man geworden die, naast een woning op de Palatijnse heuvel op meer dan één plaats in de stad over villa’s en huizen beschikte, ondermeer vlakbij de Tuinen van Lucullus aan de Pincio, destijds te situeren tussen de huidige Villa Borghese en de Spaanse Trappen. De Casale Rotondo, aan de Via Appia Antica, is eveneens lange tijd in verband gebracht met Marcus Valerius Messalla Corvinus maar echte bewijzen bleven uit. De nu ontdekte villa, daar niet zover vandaan, maakt die link al een stukje waarschijnlijker. Messalla Corvinus heeft alleszins in de omgeving gewoond. Hij wordt ook vermeld als één van de drie vrienden van Gaius Cestius (van de gelijknamige piramide) die verantwoordelijk was voor de plaatsing van de standbeelden rond het grafmonument.
In de recent ontdekte villa wordt nu de ene vondst na de andere uit de grond gehaald. Archeologen noemen de ontdekking van de Niobe-beelden fenomenaal en uitzonderlijk, al zijn dat woorden die in Rome binnen de archeologische sector wel vaker worden gebruikt. In ieder geval gebeurt een ontdekking van dit formaat niet iedere dag en maak je dat als archeoloog waarschijnlijk maar één keer in je leven mee. Al is die kans in en rond Rome natuurlijk wel wat groter…
De villa bevatte diverse kamers die waren ingericht als een soort kuuroord, compleet met een buitenbad van ruim 20 meter lang en waarvan de bodem bedekt was met fraaie mozaïeken. Het is aan dit bad dat archeologen beginnen graven zijn. Rondom het bad moeten zich een aantal uitzonderlijk mooie beelden hebben bevonden die samen de Niobe-sage voorstelden. Er zijn reeds zeven exemplaren blootgelegd die soms wel gebroken zijn, maar voor het overige nog geheel intact en vrijwel onbeschadigd zijn. Ze zijn meer dan 2 meter hoog. Waarschijnlijk kwamen ze na een aardbeving in de kuip van het buitenbad terecht waar ze vele eeuwen onaangeroerd in de aarde bleven liggen. De beelden bieden veel nieuwe gegevens over de iconografie van Niobe en krijgen volgens de archeologen zonder twijfel een plaatsje in de geschiedenisboeken van de klassieke kunst.
Niobe was in de Griekse mythologie een dochter van Tantalus en Dione, gemalin van koning Amphion van Thebe. Trots op haar kroost (zeven zonen en zeven dochters: de Niobiden) achtte zij zich verheven boven Leto, die slechts twee kinderen had, nl. Apollo en Artemis. Als straf voor haar overmoed doodden Apollo en Artemis op één dag al de kinderen van Niobe (volgens een andere legende met uitzondering van Chloris). Verteerd door smart werd de ongelukkige moeder in een rots veranderd (Ovidius, Metamorphoses, VI, 146 vv.), die men vandaag nog steeds als de Nioberots op de berg Sipylus nabij Magnesia (Klein-Azië) aanwijst. Daar bevindt zich een acht meter hoge Oudphrygische of Hettitische rotssculptuur in de bergwand, die een vrouw op een troon voorstelt. Volgens Pausanias (ca. 150 na Chr.) is het de beeltenis van Cybele, anderen beschouwen het als de wenende versteende Niobe, waarover Homerus reeds spreekt (Ilias, XXIV, 614 vv.).
Van de mozaïekvloer in de villa zijn al enkele fragmenten blootgelegd maar de echte archeologische jacht moet nog beginnen. De reeds ontdekte voorwerpen doen vermoeden dat er nog heel wat interessants verborgen ligt in de omgeving. Archeologen hopen ook te stoten op gedeelten van de kunstverzameling of schatten van Messalla Corvinus.
Marcus Valerius Messalla Corvinus (64 v. Chr. – 8 of 13 na Chr.) was in de periode na de dood van Julius Caesar een tijdlang aanhanger van Brutus en Cassius en vocht zelfs mee in de Slag bij Philippi in 41 v. Chr. Overwinnaar Octavianus had echter grote achting voor de jongeman en benoemde hem tien jaar later zelfs tot consul. Messalla Corvinus is de latere keizer Augustus daarvoor altijd zeer dankbaar gebleven en bezorgde hem als generaal in de daaropvolgende jaren diverse successen. Zo zegevierde hij in 28 v. Chr. op de Aquitani die in opstand waren gekomen. Na zijn politieke carrièrre zou Messalla Corvinus zich de rest van zijn leven vooral bezighouden als beschermheer van dichters, schrijvers en intelluctuelen. Onder meer de dichters Ovidius en Horatius konden op zijn steun rekenen. De groep stond bekend als de Kring van Messalla.
Het is waarschijnlijk geen toeval dat de meer levendige beschrijving van de mythe van Niobe wordt neergeschreven in boek VI van het meesterwerk van Ovidius, de Metamorphosen.bHet is zelfs niet ondenkbaar dat Ovidius, als vriend en ongetwijfeld trouwe bezoeker van het kuuroord en de villa van zijn beschermer en vriend Marcus Valerius het volledig uitgebeelde verhaal van de Niobe-beeldengroep in al zijn pracht heeft kunnen bewonderen. Daardoor werd hij wellicht geïnspireerd. Maar evengoed zou het kunnen dat Messalla Corvinus in vervoering is geraakt van de verzen van de dichter en precies daardoor geïnspireerd werd om zelf de Niobe-beeldengroep rond het zwembad van de villa te laten bouwen. Dat zijn uiteraard archeologische fantasieën en wat dit betreft valt de waarheid niet meer te achterhalen. Maar het zou een mooi verhaal zijn als het echt zo gebeurd is…
Diverse instanties en comités wijzen ondertussen nog maar eens op het feit dat Rome nog steeds bouwtoelatingen geeft in gebieden van onschatbare waarde. In de omgeving van Rome en zelfs de Via Appia wordt nog steeds massaal gebouwd en ongetwijfeld werden in het verleden ook al heel wat vondsten ongezien omgewoeld door de graafbak van de bulldozers. Heel wat bouwheren en aannemers staan immers niet te springen om een archeologische ontdekking te melden. Dat is natuurlijk wel verplicht maar de keerzijde is dat het bouwproject soms weken of maanden vertraging oploopt en in het ergste geval – voor de bouwers dan – wordt stopgezet.
Oorspronkelijk gepubliceerd door de stichter van S.P.Q.R. op romenieuws.wordpress.com, op 25 februari 2013. Bekijk het origineel.