We bezoeken vandaag één van de meest intrigerende monumenten van het Forum Romanum: langs de Via Sacra zie je op een hoog podium de recent gerestaureerde tempel van Antoninus Pius en zijn vrouw Faustina de Oudere, met daarin de kerk San Lorenzo in Miranda, die vermoedelijk vanaf de zevende eeuw en in latere eeuwen in de tempel is gebouwd en herbouwd. Dat in en op heidense tempels kerken werden gebouwd, is een bekend gegeven, maar hier geeft het uitzicht dat je vanuit de kerk doorheen de 17 m hoge zuilen over het Forum Romanum krijgt, een bevreemdend effect. Bij valavond is het unieke uitzicht op het verlichte Forum zelfs een welhaast magische ervaring.
Titus Aurelius Antoninus Pius, die geadopteerd werd door Hadrianus en hem opvolgde, heerste 23 jaar in rust en gematigdheid over het immense Romeinse rijk. De Senaat verleende hem de titel Pius, de rechtschapene. Omstreeks 110 trouwde hij met Annia Galeria Faustina die toen tien jaar was, het huwelijk zou standhouden tot de dood van Faustina in 141. Na haar dood verhief Antoninus Pius zijn vrouw ondanks haar schandalig gedrag tot godin. De Senaat liet in hetzelfde jaar een tempel bouwen, gewijd aan de vergoddelijke Faustina. Op de architraaf staan de letters: DIVAE FAVSTINAE EX S C.
Volgens de door Antoninus ingestelde huwelijksrituelen moesten verloofden in deze tempel voor het altaar van de goddelijke Faustina komen bidden opdat hun huwelijk steeds de voorbeeldige ‘concordia’ van het keizerlijke paar zou mogen naleven. De rechtschapen keizer had duidelijk gevoel voor ironie. Toen Antoninus zelf op 7 maart 161 stierf, besloot de senaat de tempel aan beide op te dragen, daarom werd op de architraaf een regel toegevoegd DIVO ANTONINO ET. De keizer werd begraven in het mausoleum van Hadrianus, de huidige Engelenburcht.
Op het hoge podium staan nog de fraaie 17 m hoge monolithische zuilen met Korinthische kapitelen van de voorhal. De zuilen werden gehakt uit zeldzaam cipollijns marmer afkomstig van het Griekse eiland Euboea. Bovenaan de schachten ziet men duidelijk de groeven die tijdens de late middeleeuwen aangebracht werden voor het bevestigen van de touwen bij een mislukte poging om de zuilen weg te halen.
Van de cella is alleen aan de zijkanten het bouwwerk uit peperino overgebleven. Oorspronkelijk waren ze met marmer bekleed, maar dat werd tijdens de zestiende eeuw geroofd. De gaten tonen de plaatsen waar de metalen fixatiehaken zaten. De fries met griffoenen en kroonkandelaars die het hoofdgestel op de rechter zijmuur siert, is een juweeltje.
Bij de tempel van Antoninus werd enkele decennia later een standbeeld opgericht voor Julia Domna, de vrouw van Septimus Severus, als ‘mater castrorum’. Deze titel had ze op 15 april 195 gekregen voor de rol die ze als ‘legermascotte’ speelde tijdens de veldtochten van haar man tegen de Parthen. Ook Faustina, de vrouw van Marcus Aurelius had, als eerste keizerin, deze titel ontvangen.
De transformatie van de cella van de tempel van Antoninus en Faustina tot kerk zou kunnen teruggaan tot de zevende-achtste eeuw, doch de eerste vermelding van het heiligdom dateert uit 1192. De kerk werd toegewijd aan de heilige Laurentius omdat men dacht dat hij hier op deze plaats ter dood veroordeeld was.
Het woord miranda zou kunnen verwijzen naar de prachtige dingen die hier te bewonderen vielen (mirare), of naar de naam van een weldoenster met de naam Miranda of naar de familienaam de Miranda. In de elfde eeuw zou hier ook een toren hebben gestaan met de naam Miranda. Omdat Miranda ‘de bewonderenswaardige’ betekent (het in 1948 ontdekte maantje van de planeet Uranus kreeg dezelfde naam) is het evengoed mogelijk dat de naam verwijst naar de ‘bewonderenswaardige’ resten van het Forum Romanum, waar de kerk middenin staat. We zullen het vermoedelijk nooit zeker weten.
Tijdens de middeleeuwen lag de San Lorenzo in Miranda temidden van de toenmalige medische wijk van Rome, zoals dat eeuwen eerder het Tibereiland was. Op 8 maart 1429 kende Paus Martinus V (Oddone Colonna) de kerk toe aan de Universitas Aromatorium Urbis of Università degli Speziali, de gilde van de ‘apothekers’. De ‘speziale’ verkocht geneeskrachtige kruiden en bereidde geneesmiddelen.
De paus kende de gilde privileges toe, zoals het administratief beheer en de eeuwige opbrengsten van de kerk. In ruil voor deze privileges moest de gilde een klein hospitaal bouwen (het beschikte over niet meer dan vier bedden) ten behoeve van minder fortuinlijke collega’s en de kosten van de kerkdiensten op zich nemen. De kerk is vandaag nog altijd eigendom van het Nobile Collegio Chimico Farmaceutico Universitas Aromatoriarum Urbis. Het collegio is ondertussen wel geëvolueerd van een apothekersgilde tot een hedendaagse instelling met een voornamelijk cultureel karakter.
Een eeuw later, in 1536, kwam Karel V op bezoek en gezien men keizer Karel ondanks zijn verantwoordelijkheid voor de moordende en verwoestende Sacco di Roma in 1527 toch een ‘antieke’ tocht op het Forum Romanum wilde aanbieden, besloot de paus dat er langs de route ook enkele mooie monumenten moesten staan om de gepaste sfeer te creëren.
Dus werd er beslist de tempel van Antoninus in zijn oude glorie te herstellen en de gevel van de San Lorenzo in Miranda, die de zes antieke zuilen omvatten, te verwijderen. De ‘storende’ elementen van de kerk die buiten de cella uitstaken, afgebroken. Verschillende kapellen, de apsis en de aanbouw tussen de zuilen gingen tegen de vlakte, evenals het hospitaal, de kantoren en het onderkomen van de kapelaan.
De kerk was toen anders georiënteerd, de apsis bevond zich op de plaats van de pronaos. Pas in 1602 kregen de apothekers een nieuwe gevel die wel de oude pronaos met de zes hoge zuilen vrijliet. Ook het interieur werd aangepast aan de heersende barok. In de loop der eeuwen was de site bedolven geraakt onder afval en toen de kerk vanaf 1602 werd heropgebouwd in barokstijl, bouwde men ze 6 m boven het oude niveau. De kerk ligt daarmee zelfs 12 m boven het straatniveau uit de oudheid. Bij de heropbouw staken de kapellen niet meer buiten de cella van de tempel uit, maar lagen ze aan de binnenkant ervan.
Deze toestand is gedeeltelijk het gevolg van de negentiende-eeuwse opgravingen door Giacomo Boni, waarbij men op zoek ging naar het oude Forum van Augustus en al wat erboven lag wegvoerde. Dit betekende het einde van het romantische Campo Vaccino, zo geliefd bij Poussin, Turner, en vele anderen. De bakstenen trap vooraan is modern, hij omvat het oude bakstenen sokkel van het vroegere brandaltaar. Het onderste deel van een marmeren beeld dat hier bij opgravingen gevonden werd, werd midden de pronaos geplaatst.
Van de vele schilderijen die de kerk sieren, is er één dat onze speciale aandacht verdient: De Onthoofding van Johannes De Doper. Het werk zou dateren uit de jaren rond 1607. Opvallend is het gebruik van het licht in de stijl van Caravaggio. Het doek zat onder een dikke laag vuil en was daardoor bijna onleesbaar geworden, maar na restauratie werd duidelijk dat het hier een cruciaal werk uit de late zestiende of vroege zeventiende eeuw in Rome betreft.
Het doek is waarschijnlijk van ‘Vlaamse’ makelij. Van alle schilders die actief waren in deze periode in Rome en Napels ziet men een zekere verwantschap met Rinaldo Fiammingo, de geïtalianiseerde naam van de uit Brussel afkomstige Aert Mytens of Arnold Mijtens of Arnold Mytens (1541-1602). Zijn sterfdatum valt echter minder goed te rijmen met de datum waarop het voormelde schilderij zou gemaakt zijn, maar vergissingen in namen en data waren in die tijd zeker niet uitgesloten. Het lijkt in ieder geval om dezelfde kunstenaar te gaan.
Het klare barokinterieur bevat nog enkele andere mooie werken zoals in de eerste kapel links de ‘Madonna met Kind en heiligen’ van Domenichino (1581-1641). Het werk is helaas in slechte staat, wellicht door een mislukte restauratie in 1985. Boven het hoofdaltaar, een werk van da Cortona, hangt een ‘Heilige Laurentius naar het martelaarschap geleid’ door dezelfde meester.
In de ruimtes onder de kerk is een museum ingericht met apothekersbenodigdheden, waaronder een groot aantal potten en vijzels. Het Nobile Collegio beschikt ook over een bibliotheek. Die bestaat uit 3.000 monografieën en 250 zeldzame stukken, waarvan sommigen alleen in deze bibliotheek aanwezig zijn. Het gaat voornamelijk om wetenschappelijke teksten over farmacie, geneeskunde, chemie en de geschiedenis van de gezondheidszorg.
Net naast de tempel/kerk, langs het pad in de richting van het Colosseum, ligt een tijdens de negentiende eeuw opgegraven begraafplaats of sepulcretum uit de ijzertijd (tiende tot achtste eeuw v. Chr.). Deze plaats dateert dus van vóór de mytische stichting van Rome. In 2007 werd deze necropolis echter met een beschermende zandlaag afgedekt en is ze dus niet meer zichtbaar.
De langwerpige graszoden tonen (of liever toonden) de plaats waar de zowat veertig graven uit de ijzertijd werden gevonden. Men neemt aan dat deze necropolis nog gebruikt werd ten tijde van het Palatijnse Rome, gezien er in de Oudheid een voorschrift bestond dat het begraven binnen het bewoonde gebied verbood. De bewoners van de Palatijn gebruikten deze plaats in het toen nog onbewoonde dal waar zich later het Forum Romanum zou situeren.
Merkwaardig is dat er twee types van graven zijn, deze met teraardebestelling en deze met asurnen. We weten dat de metgezellen van Romulus, die zonder vrouwen waren, de jonge meisjes van hun buurvolk, de Sabijnen, ontvoerden, waarna beide stammen zich verenigden. Wellicht verklaart dit de twee types: de Latijnen die hun doden cremeerden en de Sabijnen die hun overledenen liever begroeven.,
Net voorbij de necropolis (nog steeds richting Colosseum) bevinden zich aan dezelfde kant van het pad, de resten van tien kleine onderaardse kamers van een verdwenen privéwoning. Ze liggen aan weerszijden van een ooit overwelfde gang, die onderaards was ten opzichte van het niveau van de Via Sacra ten tijde van Augustus. Deze kamertjes werden lange tijd beschouwd als deel uitmakend van een lupanar of bordeel, in werkelijkheid zouden het dienstruimtes zijn geweest van een woonhuis. Misschien dienden ze voor de huisvesting van de slaven gezien ze overeenstemmen met de kamers die teruggevonden werden onder het huis van Marcus Aemilius Scaurus, recht tegenover de Titusboog aan de zijde van het Forum.
De San Lorenzo in Miranda is niet toegankelijk via het Forum, de huidige ingang van de kerk bevindt zich in de Via in Miranda op nummer 10.
De kerk is niet vrij toegankelijk maar kan op aanvraag worden bezocht.
Telefoon: +39 06 6792123
Fax: +39 06 6792690
Website: www.nobilecollegio.it
E-mail: nobilecollegio@gmail.com
Online boeking: voor bezoeken: visite@nobilecollegio.it
Dit artikel is een bijdrage van
clublid ANN DE LATTER
Oorspronkelijk gepubliceerd door de stichter van S.P.Q.R. op romenieuws.wordpress.com, op 14 september 2019. Bekijk het origineel.