9 mei 2024 —
Een mooier sinterklaascadeau konden we ons begin december 2023 niet indenken… Uitgerekend in de periode dat wereldwijd de honderdste verjaardag van Maria Callas werd herdacht, uitgerekend in de dagen dat de Unesco aan de Italiaanse opera een plek toekende op de lijst van waardevol immaterieel cultureel erfgoed én op de vooravond van het feestjaar ‘Puccini 100’ vertrokken we nog eens naar de Eeuwige Stad. Het wachten had nu wel lang genoeg geduurd! En laat de Opera di Roma uitgerekend dán een feestelijke opvoering van Tosca op het programma hebben. Helemaal met de decors en de kostuums zoals Adolf Hohenstein ze in 1900 bedacht voor de première van dat tot in de fijnste vezel met Rome verknoopte werk: met scènes in de basiliek van Sant’Andrea della Valle, in Palazzo Farnese en in de Engelenburcht. Een woelige eerste opvoering, zoals in alle bronnen te lezen staat. Met koningin Margherita – ja, die van de pizza – in de feestelijk opgetuigde zaal.
Om onze ervaring zo rijk mogelijk te maken hadden we via de website van het theater een geleid bezoek aan het operagebouw geboekt. En zo stapten we enkele uren voor de aanvang van het spektakel door de strak gelijnde gevel op de Piazza Beniamino Gigli naar binnen. ”Welkom in het Teatro Costanzi, zoals het gebouw bij zijn opening in 1880 nog heette”, verwelkomt gids Chiara Bettiol ons enthousiast. ”De facciata die jullie net gepasseerd zijn dateert uit 1926, een ontwerp van architect Marcello Piacentini, waarvan de smaak helemaal aansloot bij die van Mussolini. We kunnen meteen van start gaan. Vreemd genoeg zijn jullie vanmiddag de enige gegadigden. Ik zal veel tijd hebben om al jullie vragen grondig te beantwoorden.”
Gang in, gang uit. Trap op, trap af. We beklimmen de podiumvloer, zoeken onze weg tussen de decorstukken, staren in het gapende donkere gat waaruit straks meer dan vijftienhonderd paar ogen de belevenissen van Scarpia, Mario Cavaradossi en Floria Tosca zullen volgen. Indrukwekkend is ook de hemelsbrede ruimte boven de scène, waarin de theatertechnici straks heelder decors zullen optakelen. Of neerlaten. Floep, het wordt weer licht in de zaal en we bewonderen de fresco’s op de zoldering en de gigantische lampadario. Wát een stuk ambacht uit Murano: 3,5 meter hoog, met een gewicht van 3 ton, ineen geknutseld uit 27.000 stukjes Boheems kristal. ”Iedereen houdt zijn adem in wanneer dat kunststuk om de vijf jaar voor een schoonmaakbeurt naar beneden wordt gelaten”, legt Chiara ons uit. We werpen een heersersblik vanuit de palco reale, lopen over de glimmende vloer van het foyer en krijgen in een klein museum de rijke geschiedenis van het huis gepresenteerd.
Plots stijgen uit een oefenkamertje zangerige hobolijnen op. Chiara legt een vinger op de mond en gaat in fluistermodus, terwijl we op een zware ivoorkleurige deur met veel gouden krullen toelopen. ”Laat ik jullie hier vertellen over een bijzondere gebeurtenis die zich in 1958 in ons theater heeft afgespeeld. Rome was klaar voor de gala-opening van het seizoen, met rechtstreekse uitzending door de RAI en al. Onder het goedkeurende oog van de Italiaanse president Giovanni Gronchi bevolkten bijna drieduizend feestelijk uitgedoste toeschouwers de zaal: de actrices Anna Magnani en Gina Lollobrigida waren aanwezig, schilder Giorgio de Chirico ook en verder een hele schare aristocraten, diplomaten en kunstenaars. Ze waren gekomen voor Norma van Bellini. Weet je wel: ”Ca-a-a-aa-sta di-i-iva”. En natuurlijk voor… Maria Callas, die in geen twee jaar in Rome had opgetreden. Ze was dan 35 en stond op het hoogtepunt van haar carrière, al was de glans van haar stem een beetje aan het tanen. Enkele dagen eerder was ze bekleed met de eretitel Commendatore dell’Ordine al Merito della Repubblica Italiana. Maar tussen haar stembanden broedde wat.”
”Enkele dagen voor het optreden had La Divina de organisatoren al gewezen op haar stemproblemen en met een kuchje gesuggereerd dat ze best een stand-in zouden voorzien. Maar met de vleiende woorden “Niemand kan Callas vervangen” werd dat verzoek weggelachen. Opgepept door wat middeltjes trad ze die tweede dag van het nieuwe jaar – gehuld in een ruime fonkelrode mantel – het selecte publiek tegemoet en vatte de eerste act aan. Bijna vlekkeloos richtte ze zich met ‘Casta Diva’ tot de maan, al viel hier en daar in de zaal toch wat afkeurend gesis en geblaas te horen. Want niet echt elke noot kwam puntgaaf uit haar gouden keel. Met een bang hart nam ze aan het einde van het eerste bedrijf het applaus in ontvangst, terwijl de eerste tranen van vertwijfeling in haar ogen kwamen.”
”In de kleedkamer groeide haar aarzeling. Dirigent Gabriele Santini en de theaterdirecteur praatten op haar in. ”Mevrouw Callas, niét doorgaan is een kaakslag aan de Italiaanse president. En een belediging van het Italiaanse volk. Dat kunt u toch niet máken.” Een eerste snik. Zelfs vriendelijke, bemoedigende woorden van haar tegenspeler tenor Franco Corelli konden niet baten. Intussen tikte de klok, de onderbreking duurde nu al bijna drie kwartier. Plots zag het publiek een golvende beweging in het fluwelen voorhang en verscheen de directeur. ”Per cause di forza maggiore la rappresentazione è sospesa. Wegens heirkracht wordt de voorstelling stopgezet.” Het was alsof een bom op het theater werd gedropt. Geroep, geboe, gefluit. Tumult van het parterre over de loges naar de engelenbak. Chaos alom. Tranendal achter de deur van de camerino van Callas. De RAI onderbrak de rechtstreekse uitzending met de mededeling dat er hevige discussies opvlamden tussen de fervente bewonderaars van Callas en haar bekladders.”
Chiara legt haar hand op de deurkruk. ”Bang dat sommige heethoofden haar kleedkamer zouden proberen te belegeren, verving Callas haastig haar theaterkostuum door een gewone jurk, sloeg een donkere sluier over het haar en glipte langs déze deur een geheime tunnel in. Over een afstand van zo’n tweehonderd meter bracht die haar rechtstreeks tot bij haar suite in Hotel Quirinale, om de hoek in de Via Nazionale. Toen het publiek te weten kwam dat ze niet meer in het theater vertoefde, verplaatste de opwinding zich naar het plein bij het hotel. Zelfs de volgende dagen bleven daar mensen samentroepen die met veel gejoel ”Callas – Callas” scandeerden. Of uitdagend de naam van haar rivale Renata Tebaldi de lucht in slingerden. Meer dan eens moest de politie de wapenstok hanteren. Ook toen Callas op 9 januari – volledig in het zwart en aan de arm van haar echtgenoot Giovanni Battista Meneghini – het hotel langs de achterdeur verliet, richting Milaan en de Scala, gebeurde dat onder politiebegeleiding.”
Intussen heeft gids Chiara ons naar het vertrekpunt van het bezoek gebracht. Het zal niet lang meer duren voor de ouverture van onze Tosca weerklinkt. ”Om het Callas-verhaal af te ronden, gauw nog even dit meegeven. Voor de volgende uitvoeringen van Norma bracht de Opera de beloftevolle sopraan Anita Cerquetti in het gelid. Later in de maand januari besprak het Italiaanse parlement een motie om mevrouw Maria Meneghini-Callas het recht te ontzeggen ooit nog op te treden in door de Italiaanse staat gesubsidieerde theaters. Tussen Callas en Rome is het nooit meer goed gekomen. Maar als ik dat tot in de puntjes wil ontrafelen, dan missen jullie de openingsmaten van Tosca. En dat zou heel erg zonde zijn.”
Met deze inzending won Herman Cole de eerste prijs in de
S.P.Q.R.-Schrijfwedstrijd 2024.
Informatie:
• www.operaroma.it
• Een uitvoering van “Casta Diva” gezongen door Maria Callas kan je hier beluisteren.