Bezoekers van het Forum Romanum en de Palatijn krijgen er later dit jaar een fraaie nieuwe bezienswaardigheid bij, een plek waar de oudheid letterlijk van de muren spat.
Het Domus Tiberiana, één van de belangrijkste keizerlijke paleizen op de Palatijnse heuvel in Rome, gaat na de zomer voor het eerst in meer dan 50 jaar weer open voor het publiek.
De voorbije jaren gebeurden er spectaculaire ontdekkingen. Bovendien belooft de ondergrond van het complex, waar nog steeds wordt gegraven, voor nog meer verrassingen te zorgen.
Het gebouw uit de oudheid, vooral bekend van de enorme fotogenieke gevel met de kenmerkende grote bogen die uitkijken over het Forum Romanum, bevindt zich in de noordwestelijke hoek van de Palatijnse heuvel, in het gebied tussen de Tempel van Magna Mater en de hellingen van het Forum.
Foto: Parco archeologico del Colosseo.
Het destijds weelderige paleis werd gebouwd door de tweede Romeinse keizer Tiberius, die regeerde van 14 tot 37 na Christus en werd opgevolgd door Caligula. Tiberius was zelf op de Palatijn geboren. Eerder had ook Augustus op de heuvel al huizen en tempels laten bouwen.
Een deel van het gebouw werd later opgenomen in keizer Nero’s Domus Transitoria. Nero zelf werd in dit complex tot keizer uitgeroepen. Na de bouw van het Domus Flavia werd het complex van Tiberius door de keizers gebruikt als privéwoning.
We weten dat Antonius Pius er heeft gewoond. De latere keizers Marcus Aurelius en Lucius Verus werden opgeleid in het Domus Tiberiana en brachten er een deel van hun jeugd door. Om maar even te vermelden dat je hier echt wel letterlijk in de voetsporen van de keizers treedt.
Caligula en vermoedelijk ook Nero breidden het complex uit, maar het werd gedeeltelijk verwoest bij de grote brand van Rome in 64. Domitianus liet het paleis herstellen en bouwde er zijn grote Domus Flavia naast.
Later zouden ook Trajanus en Hadrianus het Domus Tiberiana nog uitbreiden, onder meer met de machtige onderbouwen aan de noordelijke zijde die we vandaag nog steeds kunnen zien. Commodus renoveerde het paleis na een brand.
Door de nabijheid van het Forum en het nog steeds bewoonde deel van de stad bleef het complex tot in de achtste eeuw populair. Zelfs paus Johannes VII (705-707) gebruikte het paleis een tijdje als zijn residentie.
Bij aardbevingen in de negende eeuw raakten de paleizen en tempels op de Palatijn zwaar beschadigd en werden afgebroken. In 1564 liet Alexander Farnese zijn Farnesische Tuinen, de Horti Farnesiani, inrichten op de plaats waar het Domus Tiberiana zich eerder bevond.
In 1860 werd de heuvel eigendom van Napoleon III van Frankrijk, die er, belust op schatten en goud, de eerste systematische opgravingen liet uitvoeren.
Het nieuws van de nakende opening van het Tiberius-complex werd bekendgemaakt tijdens de voorstelling van het jaarprogramma van het Parco archeologico del Colosseo, het archeologische gebied waartoe naast het Colosseum, ook het Forum Romanum, de Palatijn en het Domus Aurea behoren.
Volgens directeur Alfonsina Russo zijn de opgravingen aan het Domus Tiberiana nog niet voltooid, maar daarover zo meteen meer.
De heropening van het Domus Tiberiana maakt deel uit van een meerjarenplan van het Parco dat op het Forum Romanum en de Palatijn de voorbije drie jaar al heeft geleid tot een toename van meer dan 30.000 m² oppervlakte die door het publiek kan worden bezocht.
Ieder jaar is op het Forum Romanum of de Palatijn wel een spectaculaire nieuwigheid te ontdekken. Dit jaar wordt dat zonder twijfel het Domus Tiberiana, al wordt 2021 een grand cru jaar omdat er nog een andere grote verrassing op komst is. Daarover later meer in een van onze volgende nieuwsbrieven.
Russo vertelde dat er de voorbije jaren ook studies zijn uitgevoerd naar de oorzaken waarom de muren van het Domus Tiberiana ernstig verschoven zijn in de richting van het Forum Romanum.
Die verschuiving en de mogelijke instabiliteit was de voornaamste reden waarom het monument uit de oudheid vele jaren ontoegankelijk is gebleven.
Het vermoeden bestaat dat de grote maar niet al te gestructureerde archeologische opgravingen aan het begin van de twintigste eeuw, ertoe hebben geleid dat de hele paleisstructuur minder stabiel is geworden.
De bezoekers van het Forum Romanum en de Palatijn kunnen bij hun eerste kennismaking met het Domus Tiberiana-complex een gloednieuwe route volgen die hen onder meer tot in kamers zal brengen die in de moderne tijd nooit eerder voor het publiek toegankelijk waren.
Sinds het complex in het begin van de jaren ’70 van vorige eeuw voor vele jaren dichtging, zijn verschillende kamers voor het eerst in eeuwen opnieuw ontsloten of (her)ontdekt.
De onderzoekingen en restauraties hebben bovendien een aantal verrassende ontdekkingen aan het licht gebracht. Zo werd er in het complex een massagraf uit de dertiende eeuw ontdekt met de resten van zeven mensen.
Het zijn wellicht slachtoffers van een epidemie. De overblijfselen worden momenteel geanalyseerd en Russo belooft dat zij er na de zomer meer over zal kunnen vertellen.
Er zijn ook heel wat sporen gevonden uit de achttiende eeuw. Eén kamer puilde letterlijk uit van de overblijfselen van de rijkelijke banketten die de Farneses hier hebben gehouden. Er lagen zelfs nog oesterschelpen.
De Farneses hebben hier zo’n rommel achtergelaten dat het bijna lijkt alsof de ruimte in gebruik was als plek om etensresten en afval te storten, zegt Russo.
Deze kleine zaal dateert vermoedelijk uit de periode van Hadrianus, maar een exacte datering is er nog niet. Het feit dat de kamer doorheen de geschiedenis voor verschillende zaken werd gebruikt, maakt dat moeilijk.
Meer tot de verbeelding spreekt de vondst van een muntschat uit de zevende eeuw en een intacte olielamp uit de vierde eeuw. In een tot dan nog niet ontdekte en volledig ommuurde kamer stond die lamp nog gewoon in een nis van de muur, net alsof ze pas was gedoofd en wachtte om opnieuw aangestoken te worden.
De bezoekers krijgen een route voorgesteld die verband houdt met de verschillende activiteiten aan het keizerlijke hof en dit via drie thema’s: handel en economie, het dagelijkse leven en religie.
Een bezoek aan het Domus Tiberiana zal beginnen bij de Clivio della Vittoria (foto onder) en met een kleine tentoonstelling waar je een aantal artefacten zal kunnen bekijken die op deze plek gevonden zijn.
Van de keizerlijke residenties op de Palatijn is het Domus Tiberiana vermoedelijk het minst bekend bij het publiek, maar ook archeologen hebben hier een hele kluif aan.
Omdat de paleiszone in 1542 door de familie Farnese als tuin werd ingericht, is het tegenwoordig moeilijk om het gebouw in zijn geheel te waarderen, vooral wat de centrale sectoren aangaat.
De zichtbare delen zijn beperkt tot de cryptoporticus van Nero, tot de tabernae die het heiligdom van de Magna Mater flankeren en tot de onderbouw van de Via Nova en op de Clivus Victoriae (ook zichtbaar vanaf het terras van de Farnese-tuinen dat uitkijkt op het Forum Romanum).
Het groen van de Horti Farnesiani begon geleidelijk aan de restanten van het keizerlijke complex te bedekken en omdat het steeds minder zichtbaar werd vervaagde stilaan ook de herinnering eraan.
Archeologische opgravingen bleven bijgevolg bijna altijd beperkt tot de marginale delen van het gebouw. We herinneren ons het enorme werk van de bekende architect en topograaf Pietro Rosa (1810-1891), die hier in opdracht van de voormelde Napoleon III vanaf 1861 gedurende ongeveer tien jaren systematisch graafwerken verrichte.
Hij bracht ook de structuur van het Domus Tiberiana zowel aan de zuidelijke als de oostelijke zijde in kaart. Ook de noordelijke zijde, met de imposante onderbouw van ongeveer 20 m hoog en die vandaag nog altijd een blikvanger is vanaf het Forum Romanum, bracht hij nauwkeurig in kaart.
Rosa is ook de uitgever van de Carta topografica del Lazio, een archeologisch plan dat hij tussen 1850 en 1870 ontwierp op een schaal van 1: 20.000. Deze kaart, die 3,40 x 3,10 m meet, is een unieke en waardevolle studie van het grondgebied van Latium (het huidige Lazio) en de archeologische overblijfselen die op dat moment bekend waren.
Nog niet alles in het Domus Tiberiana-complex is onderzocht. De ingewikkelde lagere verdiepingen moeten zelfs nog volledig aan de beurt komen. Terwijl de andere keizerlijke sites op de Palatijn grotendeels zijn blootgelegd, ligt de Domus Tiberiana nog voor een belangrijk deel begraven onder de restanten van de Farnesische Tuinen, die op zichzelf ook een monument zijn.
Bezoekers van de Palatijn zullen er in de toekomst niets van merken, maar ondergronds zal hier nog een hele tijd hard worden gewerkt. De archeologen maken als het ware een tijdreis en gingen eerst geleidelijk terug tot 1500, daarna naar de periode rond 1200 en vervolgens daalden ze letterlijk af naar de zesde eeuw. Momenteel hebben ze de laag bereikt die in gebruik was in de vierde eeuw.
Nog wat dieper bevinden zich heel wat aristocratische huizen die werden gebouwd in de Republikeinse tijd. Voor zover bekend zijn die archeologisch zelfs nooit fatsoenlijk in kaart gebracht. Die huizen vormen de echte fundamenten van wat later zou uitgroeien tot het Domus Tiberiana.
Een beschilderde muur van een domus uit de Republikeinse tijd
die tijdens de recente opgravingen werd ontdekt.
(Foto: Parco archeologico del Colosseo).
Om tot bij die allereerste vloer te komen moeten de archeologen nog een tijdje graven. Vanaf het niveau waar ze zich nu bevinden moeten ze zeker nog enkele lagen afgraven vooraleer ze het bodemniveau van de eerste huizen bereiken.
Dat neemt niet weg dat ze nu al likkebaarden bij al het archeologische lekkers dat ongetwijfeld nog wacht in de ondergrond. We maakten intussen kennis met een archeologe die betrokken is bij deze toekomstige ondergrondse expedities en zij beloofde ons op de hoogte te houden als er iets interessants wordt gevonden.
De kans is groot dat de huizen onder de Domus Transitoria bewoond werden door onder meer Claudius en Caligula, voordat ze keizer werden. Van Caligula is bekend dat hij werd gedood in zijn eigen huis. Vooraleer het zover was, breidde hij het Domus Tiberiana uit in de richting van het Forum.
Het complex was architecturaal nooit een eenvormig gebouw, maar werd geleidelijk gevormd door een opeenvolgende reeks uitbreidingen, waarbij het uiteindelijk vanaf de regeerperiode van Claudius monumentale afmetingen kreeg.
In de tijd van Nero werd het oorspronkelijke complex opgenomen in een soort grote sokkel van ongeveer 50 x 45 m, omgeven door een vierzijdige portiek. Het paleis was toen via een monumentale trap met het Forum verbonden.
Een Republikeinse domus, ontdekt aan de westelijke zijde
van de Palatijn. (Foto: Parco archeologico del Colosseo).
Elk straatje dat naar het gebouw leidde werd omgevormd tot cryptoporticus en er ontstond een centraal complex dat uitkwam op een interne zuilengalerij en omgeven werd door hangende tuinen.
Het grote (zwem?)bad omgeven door tuinen (opgegraven in 2005) op het terras van de Horti Farnesiani en een cryptoporticus die werd ontdekt in hetzelfde gebied, dateren uit de periode van Claudius.
Daarover bestaat absolute zekerheid omdat er loden pijpen zijn teruggevonden met de naam van de keizer erin gegraveerd.
Oorspronkelijk gepubliceerd door de stichter van S.P.Q.R. op romenieuws.wordpress.com, op 24 januari 2021. Bekijk het origineel.