Regelmatig krijgen we een vraag over de Santa Maria in Trastevere, één van de mooiste en oudste kerken van Rome. Over deze basilica, de geschiedenis ervan en de vele bezienswaardigheden in het gebouw, valt echter zoveel te vertellen dat we in verschillende afleveringen, gespreid in de tijd, nu en dan een bijdrage brengen over een aantal opmerkelijke aspecten of bijzondere bezienswaardigheden van deze kerk. Vandaag deel VIII.
De Altemps kapel
Mark Sittich von Hohenems (in een volgende bijdrage maken we nader kennis met deze figuur) was kardinaal-priester van de Santa Maria in Trastevere van 1580 tot zijn dood in 1595.
Zijn oom, paus Pius IV (Giovanni Angelo de’ Medici, pontificaat 1559-1565), is alomtegenwoordig in de Altemps kapel. Dat is niet verwonderlijk: Altemps’ moeder, Chiara de’ Medici, was de zuster van de paus.
Deze Medici behoren echter niet tot de roemrijke Florentijnse de’ Medici-familie, ondanks de heraldische ‘palle’ die zij in hun wapenschild voerden. De zuster van Chiara, Margerita, was gehuwd met Gilberto Borromeus, de graaf van Arona.
Daardoor was Mark Sittich een neef van de belangrijke kerkhervormer Carolus Borromeus, die een van de kopstukken is van de katholieke Contrareformatie en in 1610 heilig werd verklaard.
Het stadje Hohenems bevindt zich in het uiterste westen van Oostenrijk (Vorarlberg) dicht bij de Bodensee en de Zwitserse grens. Ten oosten ervan kan men tegenwoordig op een hoogte nog de ruïnes van de familieburcht Alt-Ems van de Hohenems bezichtigen.
In de stad zelf is er nog het renaissancepaleis Schloss Hohenems, dat de Italiaanse architect Martinus Longi daar heeft gebouwd in opdracht van kardinaal Altemps.
Toen hij in Rome arriveerde italianiseerde Mark Sittich Hohenems zijn naam tot Marco Sittico Altemps. De kardinaal verkoos te worden begraven onder de vloer van de kapel die hij had opgericht, liever dan in een monumentale graftombe.
De wapenschilden van de kardinaal (met de geit als familiesymbool) en van Pius IV (met de vijf Medici-bollen) zijn te zien boven de ingang. Hun portretten staan in een nis boven het altaar.
Aan de muren van de kapel bevinden zich grote fresco’s van Pasquale Cati (ca. 1550 – ca.1620). Rechts zien we Pius IV en kardinaal Altemps. De linkerzijde toont de slotzitting van het Concilie van Trente (1545-1563).
Op het fresco kan je het pauselijke wapen zien achter de kardinalen, links. De naam van paus Pius IV, die de laatste sessie van het Concilie voorzat, wordt gespeld als ‘PIVS IIII’. De vrouw op de voorgrond rechts met de tiara stelt ‘de triomferende Kerk’ voor.
De Italiaanse maniëristische schilder Pasquale Cati is afkomstig uit Jesi (nabij Ancona) maar was vooral actief in Rome. Hij was een navolger, misschien zelfs een leerling van Michelangelo.
Hij schilderde fresco’s in de San Luigi dei Francesi, in de San Lorenzo in Panisperna en dus ook in deze kapel in de Santa Maria in Trastevere.
Onder paus Gregorius XIII (1572-1585) werkte hij bovendien mee aan de plafonddecoratie van de Galleria Geografica in het Vaticaan. Ook werkte hij in het Palazzo Quirinale en in de Villa Medici.
De fresco’s op het plafond tonen taferelen uit het leven van de Heilige Maagd, met in de centrale tondo ‘de Hemelvaart van Maria’. Vier kleinere tondo’s tonen de Evangelisten.
De Altemps-kapel is echter nog beroemder vanwege de aanwezigheid van een icoon dat bekend staat als de Madonna della Clemenza. Dit is zeker, samen met de apsis-mozaïeken, het belangrijkste kunstwerk van de kerk. Het is tevens één van de belangrijkste werken van de westerse vroegchristelijke kunst in Rome.
Helaas is het icoon op bepaalde plekken sterk verweerd. Dit ongewoon grote (164 x 116 cm) icoon is heel oud. Het dateert vermoedelijk uit de late zevende of vroege achtste eeuw, hoewel er ook enkele experts zijn die denken dat het zelfs vijfde-eeuws zou kunnen zijn.
Het is in elk geval een van de oudste iconen die in het Westen bewaard zijn. Sommigen menen dat het in Rome werd geschilderd, mogelijk in opdracht van een paus.
De stijl is een interessante combinatie van Byzantijnse iconografie met een zeker realisme. In het midden zit Maria op een troon, met Jezus op haar schoot. Het kleed en de juwelen die Maria draagt zijn identiek als deze van de Byzantijnse keizerin Theodora op de mozaïeken in Ravenna.
Rechts en links van Maria staat een engel, en iemand knielt aan haar voeten. Hier ontbreekt een aanzienlijk deel van het fresco, maar de smekeling aan de voeten van de Maagd zou de paus kunnen zijn die het icoon bestelde.
De naam van paus Johannes VII (705-707) wordt in dit verband vaak gesuggereerd, omdat het kleed van Maria erg gelijkt op dit van andere kunstwerken die in opdracht van deze paus werden uitgevoerd.
Johannes VII was afkomstig uit Griekenland en stimuleerde vooral de mozaïekkunst in Rome. Alle kunstwerken die deze paus tijdens zijn driejarige pontificaat liet uitvoeren, houden verband met de Mariaverering en tonen een combinatie van westerse en oosterse stilistische kenmerken. Ook wordt deze kerkvader er telkens zelf op afgebeeld.
Het icoon is een zogenaamd ‘acheiropoieton’, een afbeelding die niet door mensenhanden zou zijn gemaakt, maar miraculeus tot stand is gekomen. Acheiropoieta zijn bijzonder talrijk in oosterse kerken, maar ook in Rome zijn verschillende dergelijke ‘bovennatuurlijke’ afbeeldingen gekend.
Dikwijls worden engelen of de Heilige Lucas aangeduid als diegenen die ze hebben geschilderd of vervaardigd. Vaak worden aan deze kunstwerken ook miraculeuze gaven toegekend.
Ook het doek van Veronica in Rome (Sint-Pietersbasiliek) en de lijkwade van Turijn worden als acheiropoieta aanzien.
Met dank aan
JOHAN VANHECKE
voor deze bijdrage
en de afbeeldingen
Oorspronkelijk gepubliceerd door de stichter van S.P.Q.R. op romenieuws.wordpress.com, op 24 augustus 2021. Bekijk het origineel.