Porta Asinaria is één van de oude stadspoorten in de Aureliaanse Muur, je vindt ze vlak naast Piazza di Porta San Giovanni, in de richting van Piazzale Appio. Ze dankt haar naam aan de Via Asinara, die werd aangelegd lang vóór er sprake was van de Aureliaanse muren. Buiten de stad ging de Via Asinara over in de Via Tuscolana, binnen de stadsmuren heette ze de Via Santa, die van Lateranen naar de Sint-Pietersbasiliek liep. Het is over deze weg dat de nieuw verkozen pausen in plechtige optocht liepen.
Waar ligt de oorsprong van de benaming Via Asinara? Er zijn verschillende theorieën met verklaringen, de meest waarschijnlijke verwijst naar een ezelmarkt die vlakbij de poort werd gehouden, daar kwamen namelijk de dieren uit Zuid-Italië Rome binnen en werden ze verkocht aan de plaatselijke boeren.
Porta Asinaria dateert uit de periode waarin de Aureliaanse Muur werd gebouwd, tussen 270 en 275 na Christus. De Via Asinara was in die tijd slechts een weg van secundair belang die vooral voor plaatselijk verkeer werd gebruikt. De poort bestond daarom uit slechts één kleine doorgang in de Aureliaanse Muur gelegen tussen twee vierkante torens.
Porta Asinaria is nu een respectabele stadspoort, een kleine vestingburcht. Twee factoren hebben in belangrijke mate bijgedragen aan het belang van deze stadspoort. Vrij vroeg zag men in dat een eenvoudige posterula (kleine poort) in de Muur niet voldoende veiligheid bood tegen oprukkende vijanden. Het gebied rond Lateranen met de bisschopszetel van Rome won bovendien aan belang vanaf de vierde eeuw.
Bij de restauratie van de Muur onder keizer Honorius (384-423) werd de doorgang omgebouwd tot een stadspoort met twee halfronde torens van 20 m hoog die tegen de bestaande vierkante torens werden aangebouwd. De poort werd bekleed met travertijn. De vierkante torens werden voortaan gebruikt als traphal. Er werden ook een binnenplein en een binnenpoort aan de stadskant aangelegd.
De Muren en de poort werden verhoogd tot bijna het dubbele van de oorspronkelijke hoogte, met vier niveaus in de torens en drie in het gebouw er tussen. In dat gebouw tussen de torens kwamen twee overdekte rondgangen, een open gang en een machinekamer om een valhek te bedienen. Zo werd Porta Asinaria de grootste van alle stadspoorten.
De twee cilindervormige torens zijn perfect bewaard gebleven en ook van de bekleding in travertijn zijn nog resten te zien. Porta Asinaria is trouwens de enige Romeinse stadspoort waar naast de ronde torens ook nog de vierkante torens overeind staan.
Niettegenstaande deze versterking van de stadspoort, kon ze de invallen van vreemde troepenmachten niet tegenhouden. Het is via Porta Asinaria dat de Byzantijnen onder leiding van generaal Belisarius in 537 Rome binnenvielen en bezetten. De Ostrogoten zouden vervolgens de stad door belegering terug proberen te veroveren.
Toen de bevolking bijna verhongerde zou paus Silverius aan de Gotische koning Witiges beloofd hebben de stad te verraden. De ‘uitnodiging’ bleek echter vals en paus Silverius werd eerst ‘gedegradeerd’ tot monnik, dan weer door keizer Justinianus I in ere hersteld, maar tenslotte afgezet voor verraad en verbannen naar het eiland Palmarola.
In 546 pleegden de Isauriërs, barbaarse soldaten die deel uitmaakten van het Romeinse leger, verraad en zetten de stadspoort open voor de Goten onder leiding van Totila. Hordes Goten plunderden andermaal de stad en verwoestten een derde van de Aureliaanse Muur.
In 1084 kwamen keizer Hendrik IV en de tegenpaus Wibert van Ravenna langs de Porta Asinara de stad binnen om paus Gregorius VII te verjagen. De bevrijder van de wettelijke paus, de Noorman Robert Guiscard, liet het gebied rond Lateranen in vlammen opgaan, waardoor de helft van de stad in de as werd gelegd, en beschadigde zowel de poort als de Muur.
Tijdens de middeleeuwen onderging de poort een reeks aanpassingen die verband hielden met de nieuwe verdedigingstechnieken. Let op de ramen van de eerste verdieping: ze zijn vernauwd na de introductie van vuurwapens. In de middeleeuwen stond de poort ook bekend als Porta Lateranensis, Porta S. Johannis Laterani en Porta de Laterano.
Bij de heraanleg van het gebied rond Lateranen en de opening van Porta San Giovanni in 1575 werd Porta Asinaria definitief gesloten. Porta Asinaria was zo goed als onbruikbaar geworden doordat het grondniveau met 9 m was gestegen door de ophoping van allerlei afval. Dit heeft er echter wel voor gezorgd dat de interne structuren van de antieke poort bewaard zijn gebleven.
De ingang van de poort werd dichtgemetseld en de doorgang bleef ongeveer 500 jaar in onbruik. In 1956 werden de vele meters afval op het binnenplein weggehaald. De poort werd gerestaureerd en ook de toegang werd weer vrij gemaakt, maar enkel voor voetgangers. Bij deze restauratie werd een (her)ontdekking van formaat gedaan: de binnenpoort aan de stadskant, die men enkel kende uit documenten van vóór 1575, kwam nu weer tevoorschijn.
In de onmiddellijke omgeving van de poort werd een tolpaal opgedolven. Deze was hier in 175 geplaatst om een administratieve grens met een douanekantoor aan te duiden. Er werden namelijk belastingen geheven op de goederen die de poort in en uit kwamen. Van de vijfde tot de vijftiende eeuw moest er ook ‘péage’ worden betaald indien men onder de poort wilde doorgaan en werden de douanekantoren verpacht en zelfs verkocht.
Er is een document uit 1467 teruggevonden waarin de voorwaarden voor een verkoop bij opbod van de stadspoorten worden gespecifieerd. Er bestond ook een lijst met vaste belastingstarieven voor allerlei soorten goederen, maar misbruiken kwamen veelvuldig voor.
Tussen 2004 en 2006 werd de gebouwen van de stadspoort een laatste keer gerestaureerd. Sinds vorige maand is men begonnen met onderhoudswerken aan het stuk Muur dat loopt van San Giovanni tot aan Policlinico. Het gaat in eerste instantie om het verwijderen van de wildgroei aan klimplanten en struiken.
Daar waar nodig zal de Muur ook gerestaureerd worden. De Sovrintendenza ai Beni Culturali hoopt deze werken nog vóór het einde van het jaar te beëindigen. In 2020 is de installatie van verlichting van de stadspoorten voorzien.
Je kan de Porta Asinaria na telefonische boeking (+39 060 608 – dagelijks van 9 uur tot 19 uur) en onder begeleiding bezoeken. Er worden maximaal 25 personen tegelijk toegelaten. Kostprijs: 4 euro/persoon. Tijdens het bezoek is het mogelijk om over een stuk van de loopbrug te wandelen.
Alle praktische informatie vind je op deze website
Er zijn ook regelmatig open dagen en speciale rondleidingen.
De eerstvolgende vindt plaats op 23 november.
Met dank aan clublid
ANN DE LATTER
voor deze bijdrage
Oorspronkelijk gepubliceerd door de stichter van S.P.Q.R. op romenieuws.wordpress.com, op 21 november 2019. Bekijk het origineel.