Een tijdje geleden kon je het verhaal lezen van Il Marchese, de eerste amarobar in Europa (met meer dan 500 soorten amari op de kaart) en die zich vestigde aan de Via di Ripetta in het hart van de stad. Vandaag vertellen we iets meer over deze straat, die één van de oudste in Rome is en die ook nog de oorspronkelijke route volgt. Reeds in de eerste eeuw bevond zich hier een druk gebruikt pad. Vermoedelijk was de weg reeds in gebruik tijdens de bouw van het Mausoleum van Augustus. De straat maakt deel uit van de zogenaamde Tridente, de drietand die vanaf Piazza del Popolo wordt gevormd door links de Via del Babuino richting Spaanse Trappen, de Via del Corso (tussen de twee kerken) richting Piazza Venezia en rechts de Via di Ripetta zelf, richting Tiber en Vaticaan.
Vanaf de Piazza del Popolo stort deze drietandige vork zich in het stadshart van Rome, de aantrekkingskracht van het stratenspel versterkt het verwachtingsvolle gevoel dat gedurende vele eeuwen bij de Romereiziger werd opgewekt zodra die door de Porta del Popolo de stad binnenstapte. In een boekje uit 1686 staat geschreven dat de eerste indruk die een reiziger kreeg ‘zo groots was dat hij meteen bij het begin al een belofte inhield van de wonderbaarlijke zaken die in deze stad te vinden zouden zijn’. De auteur had gelijk.
De waaier van de drie straten roept de perspectieven van de Italiaanse renaissancetheaters in herinnering die vanaf het proscenium (voortoneel) de blik van de toeschouwer naar de diepte leidde. Dat proscenium wordt hier gevormd door de twee kerken waarvan de gevels niet precies loodrecht op de blikrichting staan, maar lichtjes naar de Via del Corso gedraaid, zodat het oog net als door openstaande deuren instinctief de straat in wordt geleid.
In 1518 werd de Via di Ripetta deftig aangelegd en kreeg ze van paus Leo X, de zoon van Lorenzo de’ Medici (Il Magnifico), de naam Via Leonina. Die werken verliepen alles behalve vlot. De paus dreigde toen zelfs met de ex-communicatie van de architecten en wegenbouwers (Antonio da Sangallo il Giovane, Raimondo Capodiferro en Bartolomeo della Valle) indien de straat niet voltooid zou geraken.
De kosten werden onder meer betaald met een speciale belasting op de activiteiten van prostituees. Die dames hadden daarmee dubbele pech: niet alleen moesten ze betalen, ze waren ook nog één van hun favoriete werkterreinen kwijt. De hoertjes vertoefden immers graag in het donkere wegje dat later zou uitgroeien tot de Via di Ripetta. In het begin van de zeventiende eeuw waren er in Rome ongeveer 13.000 prostituees, dat was toen 18% van de vrouwelijke bevolking, ouderen en kinderen inbegrepen.
Ondanks de inspanningen van paus Leo X kwam de buurt slechts langzaam tot ontwikkeling. In de zestiende en de zeventiende eeuw zorgde de toenemende vraag naar bouwmaterialen wel voor toenemende activiteiten op de Tiber. Heel wat bouwmateriaal werd via de rivier met platbodems (die langs de oever werden voortgetrokken) getransporteerd naar de Ripetta (de houthaven bij Piazza del Popolo) of het begin van de huidige Via Marmorata (de haven voor steen). Vanaf daar werd het met karren verder gebracht naar de bouwplaatsen. Het ging vooral om materiaal dat afkomstig was van de travertijngroeves in Tivoli.
In 1704 gaf paus Clemens XI opdracht tot de bouw van een rivierhaven langs de Tiber die, om ze te onderscheiden van de Ripa Grande, de haven in Trastevere, het verkleinwoordje ‘ripetta’ meekreeg, letterlijk: kleine steiger of kade. De haven, ook wel Porto Clementino geheten, werd gebouwd door Allesandro Specchi en Carlo Fontana. De huidige Via di Ripetta bevindt zich gedeeltelijk op de nu verdwenen plek waar vroeger de havenactiviteiten plaatsvonden. De havenkaaien bevonden zich op de plaats waar nu de Passeggiata di Ripetta loopt.
De trappen, de fundamenten voor de aanlegplaatsen en de stenen drinkbakken voor de lastdieren die nodig waren om de goederen van de scheepjes te vervoeren, werden gedeeltelijk gebouwd met brokstukken die na een aardbeving uit de gewelven van het Colosseum waren gevallen. Travertijn was een dankbaar en stevig bouwmateriaal en het feit dat er opeens zomaar een heleboel stevige stenen beschikbaar waren, heeft de werken aan de nieuwe haven aanzienlijk versneld. Hoeveel bouwmateriaal en stenen van het Colosseum zich vandaag nog onder en langs de Via di Ripetta en in het water bevinden is onbekend.
Toch was de kleine rivierhaven, waar naast bouwmaterialen ook wel wat voeding en wijn werden aangevoerd, nooit een groot succes en na een aantal jaren sloeg de verwaarlozing dan ook reeds toe. Ook de grillige Tiber bleef voor problemen zorgen. In de zomer belemmerde de lage waterstand de scheepvaart. Soms trad de rivier dan weer buiten de oevers en dat zorgde steevast voor overstromingen en veel ellende. De Tiber heeft Rome in het verleden veel comfort bezorgd en ziektes bespaard, maar was anderzijds ook regelmatig de oorzaak van talrijke rampen. Tijdens de keizertijd waren de overstromingen minder frequent dan tijdens de middeleeuwen. Dat kwam omdat de Romeinen slim genoeg waren om de Tiber regelmatig uit te baggeren. Na de val van het Romeinse Rijk gebeurde dat niet meer.
De regelmatige overstromingen van de Tiber, gecombineerd met een gebrekkig onderhoud, zorgden na een aantal jaren voor afbrokkelende stenen en gebouwen die ernstig werden aangetast door vocht en schimmels. De rivier werd vanaf 1877 ingemuurd. Deze gigantische werken duurden tot in 1926. Een gedeelte van de binnenstad veranderde daardoor grondig van uitzicht en een aantal gebouwen moest omwille van de werken verdwijnen. De kaaimuren beschermen tot vandaag de inwoners tegen het water. De enorme muren die nu de Tiber in bedwang houden, strekken zich uit over een lengte van 8 km. De rivier is sinds de aanleg van de enorme damwanden niet meer tot in de stad geraakt.
Het project kende wel wat tegenstanders, maar evenveel mensen vonden het niet erg dat de architectonisch toch wel fraaie haven in de negentiende eeuw moest verdwijnen voor de bouw van de huidige grote dijkmuren langs de Tiber. Die bedwingen nu weliswaar de rivier, maar waren tijdens de bouw ook de reden dat heel wat bouwkundig erfgoed grondig werd verwoest. Ook de voormalige Tiberhaven werd grotendeels vernietigd en verdween onder water en onder de grond. De rest werd weggevoerd als bouwafval.
Het enige wat nog overblijft van dit prachtige stukje Rome uit het meer recente verleden, zijn de Fontana dei Navigatori op Piazza del Porto di Ripetta en de twee Colonne del Porto di Ripetta, waarop enkele grote Tiber-overstromingen staan aangegeven. Ze vormen originele en stille getuigen van de handelsgeest, de schippers en de kooplui die nog niet zo heel lang geleden deze hele omgeving domineerden met drukke handelsactiviteiten. Destijds wandelden de burgers op zondag net zoals vandaag op Piazza Navona heen en weer langs de havenkade.
Enkele jaren geleden werd de Via di Ripetta verkeersarm gemaakt en dat heeft de aantrekkelijkheid van deze straat toch wat vergroot, al is er op zich niet zo heel veel te zien. Op nr. 222 bevindt zich de Accademia di Belle Arti di Roma en voorts zijn er in deze straat enkele merkwaardige winkels te vinden.
Daaronder de legendarische beenhouwerij Antica Macelleria Annibale (op nr. 236) die reeds bestaat sinds 1888. Het decor bleef sinds de opening ongewijzigd. Stap er zeker eens binnen en let op de lange toog in carraramarmer en op het halfreliëf dat ossen voorstelt. Ook de vleeshaken zijn nog origineel.
PizzaRè (op nr. 14) is in heel Rome gekend voor zijn uitzonderlijke pizza’s. De keuze is enorm. We genoten lang geleden ook van een uitstekende maaltijd in de piepkleine en wat rommelige trattoria La Buca di Ripetta (op nr. 36). De zaak bestaat nog altijd maar we durven niet vertellen of de keuken nog even lekker is. Als het restaurant nog in familiale handen is, nemen we aan van wel, maar dat zal je zelf moeten testen.
Op nr. 29 in de Via di Ripetta vinden we op de hoek Porcellane Squatriti Federico, waar men collectiepoppen herstelt. Als wijnliefhebber moet je absoluut ook eens Enoteca Buccone (op nr. 19-20) bezoeken, gevestigd in een oud koetshuis. Het is wellicht één van de meest selecte wijnhuizen van Rome. De keuze aan wijnen is gigantisch.
Oorspronkelijk gepubliceerd door de stichter van S.P.Q.R. op romenieuws.wordpress.com, op 23 februari 2019. Bekijk het origineel.