De meeste mensen die Rome bezoeken zullen niet meteen op zoek gaan naar de ambassade van het koninkrijk Jordanië. Maar als je toevallig in de omgeving wandelt van de Via Giuseppe Marchi, een kleine zijstraat in de buurt van de Via Nomentana, tussen de Viale XXI Aprile en de Via Carlo Fea, moet je er toch eens even een kijkje gaan nemen. Het gebouw is een fraai staaltje van postmoderne architectuur en kwam recent weer in de belangstelling.
Omdat je zonder goede reden de ambassade van het Hasjemitisch Koninkrijk Jordanië niet zal binnen geraken, zal een bezoek zich waarschijnlijk beperken tot de buitenzijde van het gebouw.
Maar zelfs dan moet je nog een beetje opletten: zowel de politie, de wakende militairen als de interne veiligheidsdienst van de ambassade zien niet graag dat er foto’s worden gemaakt van het gebouw.
Dat geldt trouwens voor alle ambassadegebouwen in Rome. Schrik niet als je tijdens dergelijke fotografische activiteiten opeens het gezelschap krijgt van een veiligheidsteam van de ambassade of van de politie om te vragen wat je aan het doen bent.
De ambassade van Jordanië is gehuisvest in het befaamde en opmerkelijke Casa Papanice, een villa die vooral opvalt door zijn speciale gebogen constructies.
Casa Papanice werd ontworpen in 1966 en tussen 1969 en 1970 gebouwd in opdracht van de uit Puglia afkomstige zakenman Pasquale Papanice. De ontwerper is de beroemde Romeinse architect Paolo Portoghesi die ook voor dit project werd bijgestaan door zijn vriend en zakenpartner ingenieur Vittorio Gigliotti.
Het gebouw wordt wereldwijd beschouwd als één van de belangrijkste symbolen van het Italiaanse postmodernisme en was een inspiratiebron voor talrijke architecten, intellectuelen, filmregisseurs en andere exponenten van de culturele wereld. Casa Papanice wordt vermeld in de meeste boeken over de geschiedenis van de Italiaanse architectuur en design.
Het gebouw geldt als één van de belangrijkste werken van Paolo Portoghesi (°1931) in de woningbouwsector. Casa Papanice is verdeeld over drie niveaus met accommodatie op elke verdieping en beschikt tevens over een kleine zolder.
De muren zijn allemaal afgerond en aan de buitenkant bedekt met gekleurde majolicastroken. In het zonlicht geven die een bijzondere weerkaatsing. De balustrades en de kroonlijsten zijn gemaakt van wat het best kan omschreven worden als een soort metalen orgelpijpen.
Aan de binnenzijde zjn de muren beschilderd en bekleed met gekleurde horizontaal lopende banden, terwijl een reeks concentrische cilinders, afkomstig van drie verschillende kolommen, de basis vormen voor de futuristisch aandoende plafonds van de kamers.
Het hele ontwerp verwijst naar de kleuren van de natuur: het blauw van de lucht, het groen van de planten, het bruin van de stammen en het goud van de zon. Het is bijzonder moeilijk te geloven dat dit gebouw al ruim vijftig jaar oud is.
De overgang tussen de buiten- en binnenruimte en de gebogen muren zorgen voor opvallende contrasten. Die variëren afhankelijk van de positie van de binnen- en buitenruimtes en creëren soms een bizar perspectief.
De techniek die Portoghesi gebruikt om de muren te buigen, stelt hem in staat het gebouw een ruimtelijke extensie mee te geven. Portoghesi hield zich persoonlijk ook bezig met het interieurontwerp en gebruikte daarbij elementen die gebaseerd zijn op dezelfde ontwerpgrammatica als het gebouw.
Volgens Portoghesi was Casa Papanice destijds een daad van protest tegen de grijsheid van de toenmalige moderne gebouwen.
Dankzij de majolicabekleding ‘spreekt’ het gebouw met het licht van de lucht en het groen van de bomen. Het moest een hymne zijn aan de lente. Postmodernisme gaf de vrijheid om iets uit te drukken voor alle volkeren zonder daarbij de eigen identiteit te vergeten, aldus Portoghesi.
Je hebt wellicht al eens kennisgemaakt met Casa Papanice zonder het te beseffen. Het gebouw is onder meer te zien in de film Dramma della gelosia van regisseur Ettore Scola, met in de hoofdrol Monica Vitti, Giancarlo Giannini en Marcello Mastroianni. In het filmverhaal uit 1970 gaat Vitti met haar nieuwe echtgenoot in het huis wonen.
Paolo Portoghesi werd in 1931 in Rome geboren. De architect, historicus en hoogleraar architectuur aan de universiteit La Sapienza voltooide zijn studie aan de Faculteit Architectuur in 1957.
Samen met architect-ingenieur Vittorio Gigliotti (°1921) begon hij in 1964 een architectenkantoor in Rome. Ondanks hun respectabele leeftijd zijn beiden vandaag nog steeds actief.
Portoghesi is een grote bewonderaar van barokke architectuur, in het bijzonder werk van Borromini, maar ook van Michelangelo. De indrukwekkende referentielijst van het architectenkantoor bevat honderden nationale en internationale projecten.
We beperken ons tot enkele realisaties in Rome, waaronder de Moskee (1974) en het enorme Rinascimento-project in het Parco Talenti in 2001 (foto’s hieronder). Vooral dit laatste project spreekt tot de verbeelding.
In het hart van de Talentiwijk in Rome ontwierp Portoghesi een uniek wooncomplex dat twee appartementsgebouwen omvat: Belvedere le Dalie. Beide gebouwen brengen een perfecte eenheid tussen kunst en natuur tot uitdrukking.
Het geheel past ook perfect bij Rinascimento Primo, een project dat de architect een tiental jaren geleden voltooide. Het ontwerp van het nieuwe complex is gebaseerd op de dahlia, een bloem met vier bladen.
De energie die nodig is om de kamers te verwarmen en te koelen, wordt geleverd dankzij de grootste geothermische centrale voor residentieel gebruik in Europa. Deze warmtebron voedt het hele Talenti-complex.
Het wooncomplex is ook het eerste project in Italië dat gecertificeerd werd volgens het Green Building Council LED v4-protocol, dat de parameters en criteria vastlegt voor het ontwerp en de bouw van gezonde, energiezuinige gebouwen met beperkte milieu-impact.
Even terug naar Casa Papanice. Hoe vreemd het ook mag klinken, tot dusver is de villa niet beschermd. Pas vrij recent werd de beschermingsprocedure opgestart.
Eigenlijk te laat, want het postmoderne complex werd de jongste jaren door de Jordaanse bewoners behoorlijk verwaarloosd. De ambassade van Jordanië is sinds de jaren ’70 eigenaar van het gebouw.
Het gebouw kwam recent weer in de belangstelling omdat Edmondo Papanice, de kleinzoon van de ondernemer die destijds de bouwopdracht voor de villa gaf, had aangeklaagd dat belangrijke architectonische elementen uit het gebouw waren verwijderd of afgebroken.
Onder meer de typische orgelpijpen op het dak, de balkons en de buitentrap zijn gedeeltelijk verdwenen.
Architect Portoghesi zelf had al vernomen dat het de verkeerde kant uitging met zijn vroegere creatie. Daarom had hij reeds een hele tijd geleden een restauratieproject voorgesteld aan de ambassade. Hij heeft nooit antwoord gekregen.
Een klacht bij de stedelijke toezichthouder leidde tot niets omdat de ambassade een inspectie van het gebouw weigerde. Stedelijke of Italiaanse autoriteiten hebben geen enkele zeggenschap op het grondgebied van een ander land.
Paolo Portoghesi weet dat binnenshuis een trap werd afgebroken, dat alle originele leuningen werden vervangen en dat allerlei metalen delen gedeeltelijk werden verwijderd, gaande van het hekwerk van de balkons tot delen van de bovenverdieping. Ook de majolicategels verkeren in slechte staat.
Edmondo Papanice had uiteindelijk ook een brief geschreven naar Rania al-Abdoellah, de koningin van Jordanië, met een smeekbede om het gebouw te redden van verval en dringend een restauratieproject te lanceren.
Tot nog toe zonder gevolg, maar de bescherming van het pand komt er nu dus hopelijk wel aan. Al valt nog af te wachten of de bewoners zich daar veel van zullen aantrekken.
Tot slot nog dit. Het Casa Papanice is niet te verwarren met het Carini-gebouw dat deel uitmaakt van de American University of Rome en dat in 1970 werd voltooid in de stijl van Paolo Portoghesi. Omwille van de gelijkenis werd het vooral in het verleden vaak omschreven als het Casa Papanice.
Dat universiteitsgebouw aan de Via Pietro Roselli bevindt zich aan de andere kant van de stad en heeft helemaal niets met de architect of zijn project aan de Via Giuseppe Marchi te maken. De bouwstijl is wel sterk geïnspireerd door het echte Casa Papanice.
Casa Papanice
Via Giuseppe Marchi 3, Rome
Een filmpje over het Rinascimento Parco Talenti
Een filmpje over het Casa Papanice
Oorspronkelijk gepubliceerd door de stichter van S.P.Q.R. op romenieuws.wordpress.com, op 14 maart 2021. Bekijk het origineel.