Wie al meerdere keren in Rome geweest is, krijgt vroeg of laat zin om de omgeving buiten het centro storico te gaan verkennen. Daarbij springen twee opvallende bestemmingen in het oog (die in de meeste reisgidsjes dan ook steevast worden vermeld): Ostica Antica en Tivoli.
Vrij regelmatig krijgen we de vraag welk van de twee nu het meest boeiende is en of deze bestemmingen wel de moeite lonen om te bezoeken. We kunnen daarover kort zijn: beide sites tonen een prachtig beeld van de voormalige glorie van het Rome in de oudheid, al hebben we persoonlijk een lichte voorkeur voor de formidabele ruïnes in Ostia Antica, de oud-Romeinse havenstad, al was het maar om het museum dat midden in de site gevestigd is en waar de fraaiste vondsten uit de omgeving worden getoond. Het is onmogelijk beide sites te negeren, het antwoord op de vraag luidt dus: bezoek beide bestemmingen. Als het niet lukt tijdens één trip, kom je gewoon een keertje terug naar Rome.
Tivoli is een stadje van ongeveer 50.000 inwoners, een dertigtal kilometer ten oosten van Rome. Tivoli zou gesticht zijn in 125 als het Latijnse dorpje Tibur. Vanwege zijn pittoreske ligging en koele klimaat, was het dorpje in de Romeinse tijd erg geliefd. De nabijgelegen Villa Adriana, een door Hadrianus gerestaureerde en zeer uitgebreide villa uit de Republikeinse tijd, en verscheidene andere Romeinse villa’s in de omgeving vormen hiervan de stille getuigen.
Het stadje was door de Via Tiburtina met Rome verbonden. Uit deze tijd stammen onder andere het amfitheater (opgegraven in 1948), de Villa Gregoriana (ook Villa Manlio Vopisco genaamd) en de Acropolis. Ook in de middeleeuwen was de stad in trek bij veel Romeinen, waaronder kunstenaars. Naast de Villa Adriana is het 16e-eeuwse paleis Villa d’Este met haar watervallen en fonteinen een belangrijke toeristische trekpleister.
Het Romeinse havenstadje Ostia (Antica) ligt ten zuidwesten van Rome, telt zo’n 4.000 inwoners en maakt samen met Lido di Ostia (ongeveer 40.000 inwoners) deel uit van de agglomeratie en de stad Rome. De naam komt van het Latijnse ostium, wat ingang betekent. Aansluitend bij de huidige plaats (die een burcht, gebouwd door paus Julius II [1483-1486], en een 15de-eeuwse kerk bezit) liggen de beroemde resten van de uit de Romeinse oudheid daterende havenstad van Rome, Ostia, aan de Tiber-monding.
Door verzanding is de oude haven nu zo’n 3 kilometer van zee verwijderd. Door regelmatige opgravingen sinds 1870 en vooral vanaf 1909, is thans ruim driekwart van de oude stad blootgelegd en gedeeltelijk gerestaureerd. De talrijke tevoorschijn gekomen kunst- en gebruiksvoorwerpen zijn ter plaatse in het museum te bewonderen.
Het kosmopolitische karakter van de haven met haar kantoren van handelscorporaties uit het gehele Middellandse-Zeegebied, blijkt uit de talrijke aanwezigheid van allerlei uitheemse heiligdommen (o.a. van de goden Isis en Mithras), fora en marktpleinen, theater, horrea (graanpakhuizen), tabernae (winkels) en thermopolia (kroegen).
Opmerkelijk zijn de grote blokken, flatgebouwen eigenlijk, soms met een gemeenschappelijke tuin in het midden, die in baksteen waren opgetrokken (insulae). Mozaïeken en wandschilderingen verlevendigden de interieurs. Op het grootste marktplein hadden mozaïekvloeren een met de latere uithangborden vergelijkbare functie voor de verschillende groepen kooplui uit het gehele Romeinse rijk.
Toen Ostia op het hoogtepunt van haar bloei was (begin 2de eeuw na Chr.) woonden er naar schatting 50.000 mensen. Een nieuwe, maar korte periode van opbloei kende de stad in het begin van de 4de eeuw. Daarvan getuigen luxueuze, grootscheeps aangelegde villa’s met nymphaea (fonteinen), mozaïeken, enz. en een vroeg-christelijke, door Constantijn de Grote gebouwde basilica. Op een eiland tussen de zee en de beide mondingen van de Tiber ligt de begraafplaats met tal van interessante kleine grafgebouwen.
Ostia heeft de regelmatige stadsaanleg – met loodrecht elkaar kruisende hoofdstraten (cardo en decumanus) in het midden – steeds behouden. De eerste uitbreiding vond de plaats in het eerste kwart van de 1ste eeuw voor Christus. Uit beide perioden zijn gedeelten van de stadsmuur en de poorten bewaard gebleven.
Volgens de traditie was de vierde koning van Rome, Ancus Marcius (ca. 630 v. Christus), de stichter van Ostia, maar andere bronnen dateren het ontstaan in ca. 338 v. Chr. Ook archeologische gegevens wijzen op een nederzetting uit de 4de eeuw v. Chr., die de oude Latijnse havenstad Antium (in 338 v. Chr. door Rome onderworpen) gedeeltelijk moest vervangen.
Behalve door de grote zoutwerken (salinae) en als oorlogshaven (vooral in de Tweede Punische Oorlog [218-201]) kwam Ostia al vroeg tot bloei als overslagplaats voor de graanvoorziening van Rome. Nadat de stad in de burgeroorlog door Marius was verwoest, werd zij door Sulla herbouwd en gemoderniseerd, met o.a. nieuwe en ruime stadsmuren.
Haar grootste uitbreiding en vernieuwing kreeg Ostia echter in de keizertijd, vooral sinds Claudius de haven 5 km naar het noorden van de oude Tibermond verplaatste. Dat moet in die tijd een gigantisch karwei zijn geweest. Deze nieuwe haveninstallaties (Portus Augusti of Portus Romanus), waaraan in 42 n. Chr. werd begonnen, werden door keizer Nero in 54 n. Chr. opengesteld en in 106 met een bassin vergroot door Trajanus.
Keizer Trajanus gaf, wegens de verzanding van de oude Tibermond, de rivier een nieuwe uitweg naar zee door een kanaal (fossa Traiana), waardoor een kunstmatig eiland in de Tiberdelta ontstond (Insula sacra, en dat als begraafplaats werd gebruikt). Mede door de toenemende verzanding (ook van de nieuwe Tibermonding) begon tegen het einde van de 4de eeuw Ostia’s verval: het werd herhaaldelijk geplunderd en vrijwel verlaten.
In de middeleeuwen werden de ruïnes als marmergroeven gebruikt. Vandaag zijn zowel de Villa Adriana als Ostia Antica enkel nog fascinerende getuigen van de grootsheid van het ooit zo machtige Romeinse rijk. De veeleisende Romebezoeker die uiteindelijk z’n weg vindt naar een van beide bestemmingen, beklaagt het zich nooit.
Oorspronkelijk gepubliceerd door de stichter van S.P.Q.R. op romenieuws.wordpress.com, op 1 oktober 2009. Bekijk het origineel.