22 februari 2024 —
Hierboven: Piazza Venezia maart 2023
Piazza Venezia circa 1880
Hierbij tweemaal de Piazza Venezia gezien vanuit dezelfde hoek: beide foto’s zijn genomen vanop oostelijke hoek aan het begin van de Via del Corso, maar met ongeveer 150 jaar verschil. Maar wat een verschil! De eerste foto is genomen in maart 2023, enkele maanden vóór de werken voor het metrostation daar zouden beginnen (zie de Nieuwsbrief van 16 november 2023); de tweede dateert van rond 1880.
Wat we op de foto van 1880 niét zien, is het Vittoriano. Koning Vittorio Emanuele II was overleden in 1878 en werd bijgezet in het Pantheon, waar hij nog steeds begraven ligt. In 1881 besliste het parlement om een groots herdenkingsmonument voor hem op te richten. Aanvankelijk werden verschillende locaties voorgesteld, o.a. de Piazza dell’Esedra (nu ‘della Repubblica’), maar uiteindelijk viel de keuze op de noordflank van de Capitolijn.
Dat vergde zware afbraakwerken: de hele Capitolijn was toen immers nog bebouwd; de hoogste constructie was de toren die paus Paulus III had laten oprichten (links in de verte op foto 1; van nabij op foto 3). Die toren stond nagenoeg op de plaats waar nu het ruiterstandbeeld van de eerste Italiaanse koning het plein overschouwt. Vanop die steile heuvel domineerde die pauselijke toren de stad: wie langs de Porta del Popolo de stad binnenkwam, kon hem al vanuit de verte zien staan. In 1885 werd hij afgebroken; nu resten daarvan niet meer dan enkele fresco’s die worden bewaard in de kazerne van de carabinieri op de Piazza del Popolo.
de Toren van Paulus III en Santa Maria in Aracoeli
Het gebouw links op foto 2 is het Palazzo Torlonia. We kennen de familie van de Villa Torlonia langs de Via Nomentana en van haar ander palazzo langs de Via della Conciliazione, en misschien heb je een deel van hun fantastische collectie antieke sculpturen kunnen bewonderen tijdens de uitzonderlijke tentoonstelling ‘I Marmi Torlonia’ in 2021. Deze familie was nog maar pas op het einde van de achttiende eeuw vanuit Frankrijk ingeweken naar Rome; maar dankzij een erfenis, lucratieve bankactiviteiten en een uitgekiende huwelijkspolitiek waren ze al gauw opgeklommen tot de grootste rijkdom en de hoogste adel van de stad.
Dit palazzo hadden ze in het begin van de negentiende eeuw gekocht, en dat werd hét centrum van het mondaine leven in Rome. Het puilde uit van de antieke en recente kunstwerken en zag de adel vanuit heel Europa binnen zijn muren, zelfs vanuit Rusland en Beieren. Volgens de Franse schrijver Stendhal waren de bals van de Torlonia’s grootser dan die van Napoleon en waren op sommige recepties 1.500 genodigden!
Giuseppe Sacconi, de ontwerper van het Vittoriano, wilde echter dat een breed plein vrij uitzicht bood op zijn ontwerp. En daarvoor stond het Palazzo Torlonia in de weg: de rooilijn lag in het verlengde van de Via del Corso zodat de Piazza Venezia maar half zo breed was als nu. In 1903 werd het Palazzo Torlonia afgebroken en ongeveer op die plaats maar wel meer naar het oosten werd vanaf 1906 het Palazzo delle Assicurazioni Generali gebouwd als spiegelbeeld van het Palazzo Venezia, zoals Sacconi het nadrukkelijk eiste.
foto 4, met bijschrift: 4. Oorspronkelijke en huidige locatie van het Palazzetto Venezia
Het gebouw in het midden van foto 2 is het Palazzetto Venezia, een soort dependance bij het grotere Palazzo Venezia. Dat Palazzetto was in de vijftiende eeuw ontstaan als tuin omgeven door open portieken, maar die werden later afgesloten met een volle muur. Dit gebouw zal je bekend voorkomen: het bestaat immers nog steeds, maar staat nu elders. In 1910 werd ook dit immers afgebroken om vanuit de Via del Corso een vrij uitzicht te bieden op het Vittoriano. Het Palazzetto Venezia werd 200 meter meer westwaarts nagenoeg identiek heropgebouwd op de plaats waar het nu staat. Op foto 4 is de oorspronkelijke locatie aangeduid met een rood vierkant, en de huidige locatie met een rode pijl.
Terug naar foto 2: daar zie je een smalle straat tussen het Palazzo Torlonia en het Palazzetto Venezia. Dat steegje heette de ‘Ripresa dei barberi’, d.w.z. de opvangplaats van de ‘barberi’, de paarden die jaarlijks aan de vooravond van carnaval een snelheidswedstrijd liepen vanaf de Piazza del Popolo tot aan de Piazza Venezia. Bij die wedstrijd werden de paarden niet bereden en ze konden dus ook niet worden ingetoomd aan de eindmeet. Daarom werden ze bij aankomst in volle vlucht opgevangen met een stevig doek dat was gespannen over de breedte van de Ripresa dei Barberi. In 1883 werd die paardenwedstrijd afgeschaft nadat er een dodelijk ongeval was gebeurd, en daarmee kwam ook een einde aan de traditionele carnevale romano.
Palazzo Venezia en het palazzetto circa 1900
Het enige gebouw dat er nog steeds staat, is het Palazzo Venezia, rechts op foto 5. Zo heet het althans sinds het einde van de zestiende eeuw, want oorspronkelijk heette het Palazzo di San Marco, naar de basiliek San Marco Evangelista waar het bij aansluit. Toen de Venetiaan Pietro Barbo tot kardinaal werd benoemd, kreeg hij als titelkerk die basiliek toegewezen; dat is vrij logisch, want de evangelist Marcus is de patroonheilige van de dogestad en ligt er ook begraven. Bij die basiliek in Rome bouwde Pietro Barbo in 1455 zijn ‘Palazzo di San Marco’, het eerste renaissancepaleis in Rome; ook het plein heette toen nog ‘Piazza San Marco’. In zijn paleis bleef hij ook wonen nadat hij in 1464 paus was geworden onder de naam ‘Paulus II’. Ook na Paulus II werd het Palazzo nog bewoond door de opeenvolgende pausen, maar nadien volgden verschillende eigenaars elkaar op:
In 1564 schonk de paus het aan de Republiek Venetië om het te gebruiken als ambassade van de dogestad. Daarmee kreeg het de naam ‘Palazzo (di) Venezia’ en veranderde ook de naam van het plein in ‘Piazza Venezia’.
In 1797 lijfde Oostenrijk-Hongarije de republiek Venetië in. Het Palazzo Venezia bleef nog steeds een ambassade, maar nu van Oostenrijk-Hongarije. Op foto 4 zie je naast het centrale raam de symbolen van die dubbelmonarchie. En die bleef er ook de eigenaar van na de aanhechting van Venetië bij het eengemaakte Italië.
Maar in 1915 trad Italië in oorlog met Oostenrijk-Hongarije. De Eerste Wereldoorlog woedde in alle hevigheid in Noordoost-Italië, waar ook Venetië werd gebombardeerd. Als vergeldingsmaatregel werd het Palazzo Venezia in 1916 door Italië genationaliseerd.
Palazzo Venezia werd gerestaureerd en ingericht als museum; we zwijgen even over de periode van 1929 tot 1943 waarin het werd ingenomen door de fascistische partij. In het Museo di Palazzo Venezia kan je de historische zalen bezoeken in het gedeelte dat paalt aan de Piazza Venezia, terwijl je in het gedeelte langsheen de Via del Plebiscito en in het Palazzetto Venezia het museumgedeelte vindt met kunst van de middeleeuwen en de renaissance.
Dit is een bijdrage van bestuurslid Hugo De Keersmaecker.