Wijsheid. Inzicht. Inspiratie. Wie daarnaar op zoek is in de Romeinse literatuur komt snel uit bij de filosoof Seneca. Als geen andere antieke auteur richt Seneca zich op de belangrijkste vragen die mensen zich stellen. Hoe moet ik leven? Wat moet ik doen om gelukkig te worden? En hoe kan ik op een waardige manier sterven? In een aantal wijsgerige essays gaat Seneca op zulke kwesties in. Een tijdje geleden verscheen de bundeling Levenskunst. Filosofische essays over leven en dood.
Seneca bestrijdt de gangbare visie dat het leven ‘te kort’ is, en hij geeft adviezen om innerlijke rust en onafhankelijkheid te bereiken. Ook schrijft hij uitvoerig over ‘de goede dood’. De zes essays die eerder afzonderlijk verschenen zijn in dit boek gebundeld als Levenskunst. Als bonus is een nieuwe vertaling opgenomen van Seneca’s onvolledig bewaarde ‘Leven in de luwte’ (De otio). De bekende vertaler en classicus Vincent Hunink schreef het boeiende nawoord.
De Romeinse filosoof en literator Lucius Annaeus Seneca werd omstreeks 5 v. Chr. geboren in Córdoba en kwam op jeugdige leeftijd naar Rome, waar hij spoedig opviel als retor. Hij was een aanhanger van de stoïsche filosofie en ontwikkelde zich tot de meest veelzijdige en briljante literator van de keizertijd. Hij speelde een belangrijke rol in hofkringen, werd in 42 door Claudius verbannen, maar verwierf later door toedoen van Agrippina de positie van gouverneur van de jonge Nero. Toen deze keizer werd, bezat Seneca grote macht en invloed. Nero gaf hem echter in 65 wegens een – waarschijnlijk valse – beschuldiging van deelneming aan het complot van Piso, het bevel om zelfmoord te plegen. Seneca deed dat ook.
Seneca is een typische exponent van de cultuur van de vroege keizertijd. De retoriek was voor hem een geesteshouding. Zijn literaire veelzijdigheid blijkt uit zijn woordenschat, de syntactische wendingen en het systematische gebruik van kernachtig geformuleerde uitspraken (sententiae). Filosoof, maar vooral moralist, is hij in zijn dialogen en brieven, een man van encyclopedische wetenschap in zijn Naturales quaestiones (62-65) en een dichter in zijn tragedies. Naar echt Romeinse traditie deed hij het ook goed als satiricus in zijn bespotting van de overleden keizer Claudius.
Zijn twaalf dialogen zijn geen gesprekken, maar veel meer moraliserende essays, waarin hij propageert dat afzien van emoties en leven in overeenstemming met de goddelijke wil die het universum bestiert, de vrijheid van de individuele persoonlijkheid waarborgen. De onderwerpen hebben betrekking op het zielenleven van de mens, de rol van de goddelijke voorzienigheid, de standvastigheid van de wijze, de toorn, de gemoedsrust, enz.
Seneca’s brieven, gericht aan zijn pupil Lucilius (Epistulae morales ad Lucilium), zijn van een heel andere aard dan de brieven van Marcus Tullius Cicero aan zijn vriend Atticus. Van een ongedwongen persoonlijk gesprek van vriend tot vriend is bij Seneca geen sprake. Hij is de leermeester, de geestelijke leidsman, die door weloverwogen beschouwingen over praktische moraal zijn jonge vriend probeert te vormen. De brieven zijn dan ook geconcipieerd met de bedoeling ze te publiceren. De verzameling omvat twintig boeken en zij vormt ongetwijfeld zijn beste werk.
Seneca’s veelzijdigheid blijkt ook uit zijn voormelde natuurkundig, sterk door Posidonius beïnvloed geschrift Naturales quaestiones (natuurwetenschappelijke problemen), dat in zeven boeken vragen behandelt van astronomische en geografische, maar vooral van meteorologische aard. In de middeleeuwen is dit werk veelvuldig als leerboek van de natuurkunde gebruikt.
Als dichter komt Seneca vooral naar voren uit zijn negen bewaard gebleven tragedies, meer bedoeld als – briljante – retorische poëzie dan als voor opvoering bestemde toneelstukken. Ze behandelen allemaal traditionele, Grieks-mythologische onderwerpen, belichaamd in de figuren van Hercules, Medea, Oedipus, Agamemnon; de actualiteit van de eerste eeuw na Chr. is er echter op heel wat plaatsen in verwerkt.
De traditie van de menippeïsche satire zette Seneca voort in zijn Apocolocyntosis, een humoristisch smaadschrift in een mengvorm van proza en poëzie, tegen de overleden keizer Claudius. Voor de geschiedenis van de wereldliteratuur zijn Seneca’s tragedies zeer belangrijk, omdat zij vóór de herontdekking van de Griekse tragedie het renaissancedrama diepgaand hebben beïnvloed (Pierre Corneille, Jean Racine, Pedro Calderón, het Elizabethaanse drama, Joost van den Vondel). De inheemse Romeinse tragedie Octavia kan niet aan hem worden toegeschreven.
Seneca is nog steeds (vooral in zijn brieven) een zeer leesbare auteur. Zijn behoefte aan ethische argumenten deed hem openstaan voor ideeën van epicureïsche aard; zijn soms populariserende betoogtrant is beïnvloed door die van de cynici. Zijn levensvisie staat in vele opzichten dicht bij die van het christendom. De bewaard gebleven briefwisseling tussen de apostel Paulus en Seneca is gefingeerd en ontstond waarschijnlijk in de vierde eeuw.
Seneca was de zoon van de Romeinse schrijver Lucius (of Marcus?) Annaeus Seneca (ca. 54 of 55 v. Chr. – ca. 39 na Chr.), bijgenaamd Seneca Pater of Seneca Rhetor. Hij wordt nogal eens verward met zijn beroemde zoon. Seneca Maior of Seneca de Oudere schreef voor zijn zoons twee werken die gedeeltelijk bewaard bleven en waarin voorbeelden van het werk van de beste redenaars van zijn tijd zijn verzameld.
In het Oratorum et rhetorum sententiae, divisiones, colores worden gefingeerde rechtsvragen (controversiae) door verschillende sprekers met voor- en tegenargumenten uiteengezet, gevolgd door een indeling van de rechtsvragen en een uiteenzetting van de retorische kunst om een zaak positief of negatief te belichten. In zijn Suasoriae beraden bekende figuren zich over moeilijke beslissingen.
Levenskunst
Filosofische essays over leven en dood
Auteur: Seneca
Vertaling Vincent Hunink
304 pagina’s
Afmetingen: 20,7 x 13,4 x 2,9 cm
ISBN13 9789 0253 0926 8
Uitgever: Athenaeum
Prijs: 23,50 euro
Oorspronkelijk gepubliceerd door de stichter van S.P.Q.R. op romenieuws.wordpress.com, op 13 februari 2019. Bekijk het origineel.