De geschiedenis van de cartografie moet ingrijpend worden herschreven. De zeer realistische zeekaarten van de Middellandse en Zwarte Zee, die zoals tot dusver werd aangenomen, dateren uit de dertiende eeuw, blijken al gebaseerd te zijn op een wiskundig model dat sterk lijkt op de ‘Mercatorprojectie’ die pas veel later, in 1569, bekend werd door de Vlaamse cartograaf Gerardus Mercator. De kaarten benaderen zelfs de nauwkeurigheid van de eerste wetenschappelijke kaart, de zogeheten Cassini-kaart van Frankrijk, uit de achttiende eeuw.
De zogenaamde portolaankaarten doken in de dertiende eeuw opeens op in Italië. Niemand weet waar ze vandaan komen. De kaarten zijn te complex en te geavanceerd om in het middeleeuwse Europa gemaakt te zijn. De kennis om dergelijke erg nauwkeurige kaarten op basis van metingen te vervaardigen kan nog niet aanwezig zijn geweest in de Middeleeuwen. Essentiële instrumenten zoals een goed scheepskompas waren bijvoorbeeld in die tijd nog niet beschikbaar. Dat blijkt uit het onderzoek van Roel Nicolai, hoofd geodesie bij Shell in Rijswijk, die maandag aan de Universiteit Utrecht promoveert op een proefschrift over de portolaankaarten.
Wie de zeekaarten dan wel maakten, is opeens een nieuw raadsel. Onderzoek moet uitwijzen of ze zijn gerealiseerd in de Grieks-Romeinse Oudheid, zegt Nicolai. Dat ze uit de Arabische wereld komen, is volgens hem onwaarschijnlijk. De Griekse astronoom en geograaf Ptolemaeus heeft in de eerste eeuw na Christus het probleem van kaartprojecties aan de orde gesteld, maar dat heeft door het ontbreken van nauwkeurige gegevens over kustlijnen en locaties van steden geen erg nauwkeurige kaarten opgeleverd.
Een kaartprojectie is een wiskundige vertaling van het gekromde aardoppervlak naar het platte vlak van een kaart. Tot nog toe werd aangenomen dat de kaarten tot stand waren gekomen met behulp van ervaren zeelieden. Die zeelieden hielden de koers en afstanden nauwkeurig bij en schreven die op in zogenoemde portolanen (boeken met vaarinstructies). Die boeken werden vervolgens door cartografen gebruikt om de kaarten te maken. Dat klinkt heel aannemelijk, maar Roel Nicolai toont aan dat het eigenlijk helemaal niet zo aannemelijk is. Dat de zeekaarten uit de dertiende eeuw op Mercatorkaarten lijken was bekend, maar onderzoekers schreven dat toe aan toeval. Nicolai heeft toeval categorisch uitgesloten door de portolaankaarten digitaal te analyseren met moderne data en modellen over het aard- en zeeoppervlak. Het raadsel zal naar alle waarschijnlijkheid niet snel worden opgelost.
History of Cartography – gratis downloads (PDF-formaat)
Oorspronkelijk gepubliceerd door de stichter van S.P.Q.R. op romenieuws.wordpress.com, op 7 maart 2014. Bekijk het origineel.