8 februari 2024 —
Op 16 oktober 2023 en de dagen erna herdacht Rome de 80ste verjaardag van de razzia in het Joodse getto. Een uitgebreid programma met tentoonstellingen, film- en theatervoorstellingen, podcasts en wandelingen blikte terug op deze zwarte dag in de recente Romeinse geschiedenis.
Een van die wandelingen liep langs de zogenaamde herinneringsstenen of struikelstenen (pietre d’inciampo). Met dit project van de Duitse kunstenaar Gunter Demnig worden betonnen stenen van 10 x 10 cm ingewerkt in de stoep voor de huizen waar ooit slachtoffers van de holocaust hebben gewoond. Op de kop van elke kassei zit een plaatje in messing waarop de gegevens van de herdachte personen zijn aangebracht. In Rome zijn er in totaal 461 daarvan te vinden; wie wil weten waar, verwijzen we graag naar het Italiaanse Wikipedia-artikel daarover. Overigens vind je dergelijke struikelstenen in heel wat Europese steden, ook in België.
Voor een van de evenementen is het trouwens nog niet te laat. Geïnteresseerden kunnen nog tot 18 februari 2024 terecht in de Musei Capitolini, Palazzo dei Conservatori, voor de tentoonstelling ‘I sommersi. 16 ottobre 1943’. Met foto’s, documenten, krantenknipsels en alledaagse voorwerpen wordt het tragische verhaal verteld van Romeinen die nooit meer uit de kampen zijn teruggekeerd. En dat waren er nogal wat.
Zaterdag 16 oktober 1943 wordt niet voor niets zwarte zaterdag genoemd. Alleen al in het (ex-)getto van Rome arresteerden de nazi’s die dag 1259 Joden, onder wie 689 vrouwen en 297 kinderen. Van die groep werden 237 mensen vrijgelaten omdat ze minstens één niet-Joodse ouder hadden. De overige 1023 werden onmiddellijk naar het vernietigingskamp van Auschwitz gestuurd. Slechts 16 van hen zijn teruggekeerd.
Toch was er in al die miserie een heel klein lichtpuntje, in de persoon van Emanuele Di Porto. Deze twaalfjarige Joodse jongen, opgegroeid in de via della Reginella, pal in de Joodse wijk, kon ontsnappen omdat zijn moeder de Duitsers wist te overtuigen dat hij niet Joods was. Op de Piazza di Monte Savello zocht hij zijn toevlucht in … een tram van lijn 23 (de lijn die vandaag door bussen wordt bediend). Twee dagen lang zat Emanuele verborgen in de stuurhut van de tram en werd hij in leven gehouden door het trampersoneel. ’s Nachts werd hij verstopt in de stelplaats. Hij leeft nog steeds. Zijn moeder heeft hij nooit meer teruggezien.
Om dit te herdenken bracht de Romeinse vervoersmaatschappij ATAC op elf bussen van lijn 23 afbeeldingen aan die het verhaal van Emanuele Di Porto vertellen. Op deze foto zie je Emanuele, vandaag een krasse negentiger, als reiziger op een van die bussen.
De Duitse wraakzucht beperkte zich overigens niet alleen tot Rome. In zijn boek I segreti di Roma (De geheimen van Rome) schrijft Corrado Augias dat geen enkel ander volk in het door de nazi’s bezette Europa zoveel te lijden heeft gehad onder represailles als de Italianen. Hij spreekt van een una rappresaglia senza uguali nell’Europa occupata… En hij geeft ook enkele cijfers. De Duitsers vermoordden in strijd met het internationaal recht 6.800 militairen, 45.000 partizanen en 9.180 burgers. Onder hen de 335 Romeinen die werden gefusilleerd in de Ardeatijnse grotten (Fosse Ardeatine, vandaag een indrukwekkend monument in de Via Ardeatina 174) als vergelding voor de aanslag die partizanen op 23 maart 1944 hadden gepleegd in de Via Rasella en waarbij 35 Duitsers waren omgekomen. De auteur geeft daar tegelijk enkele redenen voor. De nazi’s waren, zacht uitgedrukt, niet te spreken over het feit dat Italië zich in september 1943 aan de zijde van de geallieerden had geschaard. En voordien was Hitler al niet echt tevreden over de geringe slagkracht van het Italiaanse leger. In zijn politieke testament verweet hij de Latijnse volkeren dat ze ‘hun zwakheid combineren met een vrij groteske arrogantie’. Met ‘Latijnse volkeren’ bedoelde hij zowel de Italianen (zijn bondgenoten) als de Fransen (zijn vijanden). ‘De zwakheid van beiden waren fataal voor ons’ was zijn oordeel. Beetje rare kronkel.
Maar de führer hoeft niet te klagen. Begin 1940 had Mussolini hem al laten weten dat het Italiaanse leger pas in 1943 klaar zou zijn voor de strijd. Sommige adviseurs van de duce stelden zelfs 1945 voorop. Vrij snel zou blijken dat ze het bij het rechte eind hadden. Tot slot vragen we ons af wat al die slachtoffers gedacht zouden hebben van de honderden zwarthemden die op 7 januari 2024 de fascistische groet brachten in Rome. Ze kunnen het ons helaas niet meer vertellen.
Dit is een bijdrage van bestuurslid Marc Van de Velde, met als bronnen:
– Internet archive – Full text of political testament of Adolf Hitler
– RomaToday
– Corrado Augias: I segreti di Roma
– Antonio Scurati: L’uomo della providenza
– AP news.